Richardus Rufus Cornubiensis Rega Wood Stanford University National Endowment for the Humanities Encoded by The Richard Rufus of Cornwall Project Stanford, California X kilobytes Latin Classical Latin orthography [Tractatus I (alpha minor, alpha elatton) Pars prima, Capitulum primum] Consideratio quidem in veritate add. uno P [2.1.993a30 tc1].Nota marginalis in E et P: "Secundus liber." Hae codices aestimant prooemium esse librum primum. Nota bene: Liber in editionibus Bekker et Iuntina secundus (alpha ellaton) praecedit in codicibus Metaphysicae novae sive translationis arabicae-latinae et commentarii Averrois librum in editionibus Bekker et Iuntina primum (alpha meizon).
[Quid sit veritas An ab una veritate vera sunt]

[1.Q1] PotestNota marginalis in E: "Quaestio quid sit veritas." dubitari de veritate [1] quid sit veritas; nisi enim sciamus sciemus P quiditatem veritatis, non sciemus primam propositionem, scilicet "Consideratio" etc. [2.1.993a30 tc1].

Et sciendum quod veritas non est subiectum huius scientiae, sed finis.

Cum hoc potest quaeri: [2] Numquid congruentius dicetur "in veritate" [993a30] quam "in veritatibus"?

Item, numquid plures sunt corr. ex: sic E veritates, an aut P una sola veritas sit in omnibus causatis?

Anselmus solvit Anselmus solvit] Ad hoc A. dicit s. enim P primam quaestionem sic: "Veritas est rectitudo sola mente perceptibilis." Anselm., De veritate 11, PL 158: 480.

Solvit etiam om. P et aliam quod una sola est veritas. Auctoritate igitur videtur quod una sola sit veritas.Anselm., De veritate 13: "MAG. Redeamus ad rectitudinem seu veritatem: quibus duobus nominibus (quoniam de rectitudine mente sola perceptibili loquimur) una res significatur ... et quaeramus an sit una sola veritas in omnibus istis, in quibus veritatem dicimus esse: an ita sint veritates plures, sicut plura sunt, in quibus constat esse veritatem. ... DISC. Omnino video hac ipsa ratione probari, quoquo modo ipsa sint, rectitudinem immutabilem permanere. MAG. Quid itaque consequi exsistimas de ipsis rectitudinibus. Sunt aliae ab invicem; aut est una et eadem omnium rectitudo. DISC. Supra concessi quia si ideo sunt plures rectitudines, quoniam plures sunt res in quibus considerantur, necesse est eas exsistere et variari secundum res ipsas: quod nequaquam fieri demonstratum est. Quapropter non ideo sunt plures rectitudines ... MAG. Una igitur in omnibus illis est veritas" (PL 158: 484-485). Auctoritate — veritas om. (hom.) E

Illud vel forsan: Istud (i d) EP, praem. Item P idem videtur ratione post ostendi P posse ostendi corr. (s. lin.) ex: considerari P sic: Prima causa verum est, et causata vera sunt. Hoc igitur post nomen P nomen 'verum' dicitur de prima causa et de causatis de — causatis] de c. et de prima causa P, add. sed exp. univoce P . Aut ergo aequivoce add. (s. lin.) pure P aut univoce aut multipliciter dictum. Univoce non, quia nihil pure univoce dicitur de creatore et creaturis creatis P . Aequivoce non, quia sic non esset ordinatio nec consequentia inter verum dictum de Primo Ipso P et de istis rebus; eodem modo nec bonum, si add. autem P aequivoce diceretur; nunc autem est ordinatio; ergo etc. Ergo multipliciter dicetur. Sed add. sic E nomen multipliciter dictum de multis primo uni convenit et imponitur aliis consequenter, scilicet propter aliquas attributiones ipsorum ad primum. Et ubicumque tale nomen praedicatur ponitur P , praedicatur illa vel forsan: ista (i a) P natura cui primo imponitur, sed aliquando sed aliquando] si aliquo modo P recte, aliquando aliquo modo P oblique. Si corr. ex: Sed P hoc ita est, cum 'verum' conveniat convenit EP Primo, praedicabitur aliquando aliquo modo P directe, scilicet cum causa P de Ipso praedicatur praedicetur EP , et de aliis oblique. Igitur unum solum verum est.

Item, beatus Augustinus: "Omnia vera sunt inquantum sunt s. lin. P ." August., Conf. 7.15, CCL 27: 106; CSEL 33.1: 161; PL 32: 744. Sed inquantum sunt, ab uno sunt; ergo inquantum vera, ab uno add. vero P sunt om. P vera. Ergo ab una veritate vera sunt.

Item, solum Primum vere est, quia illud vel forsan: istud (i d) EP solum ante illud P vere corr. (s. lin.) ex: vere E, verum P est s. lin. P quod incommutabiliter add. sed exp. verum P est. Haec tamen propositio falsa est: 'solum Primum est'. Igitur hoc quod dico 'esse' appropriatur Ei per hoc quod significatur per hoc nomen 'vere'; igitur 'vere' appropriatur Ei; ergo et veritas.

Item, omne causatum verum est; "omne quod est verum veritate est verum"; August., De div. quaest. 83 1, CCL 44A: 11; PL 40: 11. et nullius causati veritas aliquid ipsius causati s. lin. P est; ergo omnia causata vera sunt veritate quae nihil ipsorum est. Veritas igitur non est aliquid ipsorum. Minor patet; detur enim quod causatum sit verum veritate quae est aliquid ipsius. Illa igitur veritas aut est principium essentiale in eo aut accidens.

Et diceret forte aliquis quod accidens, quia oratio omnino EP est aliquod aliquid P causatum, et veritas est accidens ipsius causati.

Sed contra: Omnia vera sunt inquantum sunt; ergo veritas nulli est post accidens P accidens, quia illa illis P eis inest inquantum sunt.

Si principium essentiale, aut ergo forma aut materia. Non forma, quia verum et falsum sunt in cognitione, et non in materia extra intellectum. — Item, non est forma ex qua cum sensu P cum materia fit sit P compositum. — Non materia, hoc planum est.

Item, si principium essentiale add. sed exp. aut E , ergo add. sed exp. forma aut materia E semper exsistente illo causato esset illud vel forsan: istud (i d) EP verum. Ergo non posset esse non-verum et manere; ergo nec non P 3ra bonum. Cum igitur omne causatum inquantum est est verum, nullum causatum potest esse add. sed exp. falsum P non-verum — quod falsum post est P est; sunt enim mali angeli.

Item, omne om. NV causatum potest esse recte rectum P et non recte rectum P ; et veritas solum rectitudo est; ergo etc.

Item, quodlibet causatum verum est; et nullum causatum est om. P veritas qua ipsum est verum; et ergo EP nullum causatum est veritas alterius causati. Ex his sequitur quod omnium causatorum sit una sola veritas.

Prima propositio habetur ab Augustino. Scilicet "quodlibet causatum verum est," de quo Augustinus dicens "Omnia vera sunt inquantum sunt." August., Conf. 7.15, CCL 27: 106; CSEL 33.1: 161; PL 32: 744.

Secunda patet sic: Detur quod aliquod causatum sit sua veritas; ergo in ipso idem est verum et veritas. Ergo se ipso est verum; ergo est verum E 2vb veritate qua non constituitur — quod non est verum. Oppositum igitur dati fuit verum. Oppositum — verum om. (hom.) E

[An plures sint veritates]

[1.Q2] Circa tertiam propositionem Scilicet "ergo nullum causatum est veritas alterius causati." > est difficultas. Diceret enim quis quod non est una sola veritas; Nota marginalis in E: "An una sola sit veritas." unum add. enim P causatum est veritas alterius causati, et sic est verum veritate quae qua EP non est ipsum. Verbi gratia, forma compositi est verum veritate quae non est ipsa, quia forma alterius compositi vel agens aliquod extra est veritas respectu ipsius, ipsa tamen veritas est respectu ipsius om. NV materiae add. primae P .

Et Sed P quod hoc non sit verum patet; circumscribamus enim formam et intelligamus materiam. Ipsa materia rep. E est; ergo verum; ergo veritate verum. Ergo circumscripta forma materia post habebit P habebit veritatem vericatum P ; ergo forma non est veritas materiae.

Item, causatum est verum et veritas respectu alterius causati. Ergo verum veritate qua non constituitur; per alterum enim causatum non constituitur in esse.

Item, ex hac positione ratione EP sequitur quod idem in causato sit verum et veritas.

Cavillatori add. autem P respondenti quod non est inconveniens idem esse verum et veritatem, quia verum unum P in uno respectu, utpote veritatis extrinsecae nobilioris, et om. P veritas respectu alterius alicuius P posterioris se et ignobilioris, sic est obviandum:

Ipsum causatum est verum et veritas. Aut ergo prius est verum et posterius postea P est om. P veritas, aut e converso. Et constat quod prius primo P est verum et consequenter est om. P veritas. Sed si ita est, ipsum esse verum causa est ipsius inquantum est veritas. Ergo non potest esse veritas nisi per hoc et post hoc quod ipsum est verum veritate alterius, et inquantum veritas alterius relucet in ipso. Ergo non est veritas et veritas, Probabiliter pro "Ergo non est verum et veritas ..." Cf. supra. quia non est veritas respectu alterius nisi inquantum participat veritatem per quam est verum. Et sicut est in isto causato, sic et om. P in aliis causatis om. P . Igitur et si procedit in mille causatis, tandem erit devenire et ostendere unam solam veritatem esse.

Item, si esse omne EP verum est causa in ipso essendi veritatem, ergo verum est causa veritatis — quod falsum est. Apparet igitur quod una sola est veritas qua omnia vera sunt vera.

Contra hoc sic: [1] Si hoc verum est, quo modo dicimus veritas alia necessitas, alia contingens? Non enim videtur esse divisio, supposito praedicto.

[2] Item, plura diversa vera sunt; ergo (ut videtur) plures veritates.

[3] Item, cum dicat add. beatus P Anselmus quod una sola est veritas, Anselm., De veritate 13, PL 158: 486. aut intelligit quod una sola est prima veritas et post ipsam plures aliae, et hoc est verum, nec est om. P mirum. Aut quod non sunt plures veritates aliquo modo. Si secundo modo, ergo nulla creatura est veritas — quod non est verum; sicut enim unum est bonum essentialiter, tamen multa sunt bona ab ipso, et sicut unum solum vere est, tamen multa sunt quae sunt et differentia ad invicem add. sed exp. et E , sic etsi unum add. solum P sit essentialiter verum, quod est prima veritas, tamen multa sunt vera distincta ab ipso inter se et differentia, et sic multae veritates.

[4] Item, veritas est id quod est. August., Soliloq. 2.5.8: "[V]erum mihi videtur esse id quod est" (CSEL 89.1: 56; PL 32: 889). Ergo si id quod est non est unum solum, non erit una sola veritas.

Aut sentiendum est Aut sentiendum est] Quid s. aut P cum Anselmo dicendo om. P quod una sola est veritas.

Ad primum in contrarium sic: Dicit enim Anselmus quod sicut tempus dicitur esse unius rei et alterius, et tamen unum tempus, Anselm., De veritate 13, PL 158: 486. eodem modo non sunt plures veritates nisi secundum per P participationem; proprie enim una sola est veritas, et non dicitur veritas contingens nisi propter possibilitatem subiectorum quam habent ad non-esse.

Ad aliud [2] quod id quod est accipitur pro eo quod vere est vel id quod est inquantum est veritas. Hoc est, omne causatum est verum per participationem, et nullum essentialiter, sed solummodo P 3rb Primum, et Ipsum est veritas.

Ad tertium: Etsi multa sint sunt P bona, cum tamen non sint sunt P huiusmodi nisi per participationem, sed unum est essentialiter bonum, sic si dicam, 'Multa sunt vera add. sed exp. sed una est veritas E ', eo alio EP modo respondendum quod multa sunt vera, sed una est veritas. Ex his patet quod nullum causatum est bonum substantive sustentive P retentum, et tamen bonum adiective retentum.

Ad quartum quod 'vere' dicit rep. P appropriationem super esse. Unde et om. P si esse convenit omnibus, vere tamen esse non convenit omnibus.

Et cum his diligenter attende quod veritas duplex: complexa et incomplexa. Complexa: adaequatio etc., id est adaequatio compositionis quam facit anima et inhaerentiae praedicati praedicari P cum subiecto. Incomplexa: inhaerentia formae in materia inhaerentia — materia 2] non (nam N) forma in m. NV vel vera forma in vel — materia mg. ante inhaerentia E materia corr. ex: mobilis E , quia verum et falsum sunt in cognitione sunt — scientia] cognitione scientiae P et sed etiam ( om. V) est NV scientia sunt — scientia] cognitione scientiae P . Sed add. etiam P scientia dicitur aequivoce: Uno modo dicitur operatio, et sic non est veritas scientia. Alio modo dicitur habitus quem add. (s. lin.) vel quam E habet anima per speciem receptam in ipsa. Scientia autem hoc modo dicta veritas est, hoc est, idea recepta in intellectu intellectum E veritas est rei sive rei sive om. NV obiecti incomplexi complexi EP extra.

Ex hoc sequitur correlarie quod idem est veritas, scientia, universale sive idea. In causa autem prima idem est scientia et veritas et veritas] aeternitas P ; Ipse enim veritas est inquantum causa in genere causae formalis, bonum et add. sed exp. veritas E caritas inquantum causa in genere causae finalis. Et sicut sunt plures plurae P veritates, sic add. sunt P plures scientiae. Sed sicut non est perfecta per praedicta P scientia de E 3ra aliquo causato sine scientia Primi, sic non est veritas alicuius causati veritas simpliciter; ipsum autem Primum est veritas simpliciter. Sic autem relinquitur quod una sola est veritas.

[Pars secunda]

Et iustum est iustum est] necessarium P non tantum [2.1.993b11 tc2].

[An dispositio cuiuslibet rei sic se habeat ad esse sicut ad veritatem]

[2.Q1] Quaestio Quomodo P est circa Quaestio — verum] Sed modo circa illud ( vel forsan: istud (i d) V) ultimum corollarium ( ante ultimum V, lectio dubia N) est q. NV illud vel forsan: istud (i d) EP verbum, "Dispositio cuiuslibet rei sic est in esse sicut in veritate" [2.1.993b30-31 tc4], hoc est, sicut se habet ad esse, sic se habet ad verum, Quaestio — verum] Sed modo circa illud ( vel forsan: istud (i d) V) ultimum corollarium ( ante ultimum V, lectio dubia N) est q. NV utrum hoc sit verum corr. ex: manifestum P , "Cuiuslibet dispositio," aut non. Nota marginalis in E: "An dispositio cuiuslibet rei sic se habeat ad esse sicut ad veritatem." Et est comparatio inter verum et ens.

Et Et — verum ante Quaestio NV intellige attende NV expositionem Commentatoris Et — verum ante Quaestio NV supra super P Et — verum ante Quaestio NV illud vel forsan: istud (i d) EP verbum dicentis, "Quanto aliquid Et — verum ante Quaestio NV fuerit post magis P magis perfectum in esse, tanto magis erit perfectum in essendo verum." Et — verum ante Quaestio NV Averroes, In Metaph. 2.4: "Deinde dixit, 'Quapropter necesse est ut est ut om. P dispositio' etc., id est quod quanto magis post fuerit A fuerit perfectum in esse, tanto magis fuit fuerit A perfectum in essendo verum" (A702.15vb; P6300.2va; ed. G. Darms, p. 59; cf. Iunt. 1552, 8: 15ra; Iunt. 1562, 8: 30rb).

Et videtur quod ista post propositio P propositio, "Dispositio" etc., innuat quod convertantur, quia si se habet ad esse sicut ad verum, sequitur 'si est, est verum', et e converso.

Ad idem: Veritas est id quod est; August., Soliloq. 2.5.8: "[V]erum mihi videtur esse id quod est" (CSEL 89.1: 56; PL 32: 889). ergo esse et esse-verum convertuntur.

Aut igitur convertuntur, aut esse sequitur ad verum.

Quod non convertitur convertantur P patet, nam si sic, et igitur ( om. N) si NV multa vera et multa entia, si multa vera ab aeterno, et multa entia — quod falsum est.

Item, si ad verum sequitur ens, ergo ad unum verum unum ens, et ad multa multa. Item — multa multa mg. E

Quod multa sint vera ab aeterno probatio: Nota marginalis in E: "An plura sint vera ab aeterno." Deum-esse est verum ab aeterno, et Deum-esse-esse Deum-esse-esse] Deum-esse P , et sic procedendo procedas P in infinitum. Et nullum istorum vel forsan: illorum (i orum) E est Deus; nec aliquod istorum aliud; igitur ergo P multa vera ab aeterno; ergo multa add. sed exp. e E entia etc.

Item, Pater est ab aeterno; Filius ab aeterno; Spiritus Sanctus ab aeterno; et Patrem-gignere-Filium ab aeterno est verum. Quodlibet istorum Scilicet Patrem-gignere-Filium et consimilia. est verum, et nullum est aliud.

Item, Patrem-gignere-Filium-esse est P -verum ab aeterno est verum, et Patrem-etc.-esse-[verum]-esse-verum ab aeterno est verum. Et nullum nullus P istorum est Deus. Ergo etc.

Item, Petrum-fuisse-futurum om. P fuit verum ab aeterno add. et quamlibet creaturam P ; ergo ens ab aeterno. Et non Deus; ergo aliquod ens ab aeterno quod non est Deus.

Item, Augustinus Anselmus EP in libro De immortalitate animae immortalitate animae] mortalitate P : August., De immortalitate animae 4.6, CSEL 89.1: 107; PL 32: 1024. "Quid magis aeternum quam circuli ratio?" Quasi dicat s. lin. P : nihil. Igitur Ergo P circuli post ratio P ratio ab aeterno; vera post igitur P igitur ab aeterno; ergo igitur P ab aeterno ens, et non Deus; ergo etc.

Item, idem in libro De libero arbitrio: August., De lib. arb. 2.8.21 CCL 29: 251; PL 32: 1252; 2.82 CSEL 74: 57. Tria-et-septem-esse-decem est verum et semper fuit verum et semper erit; ergo ab aeterno verum; ergo etc., et non Deus.

Eodem modo: Condicionalis vera est necessaria add. si ergo aliqua (alia N) vera et ( om. N) necessaria NV . Sed si necessaria, non potuit non esse vera; ergo ab aeterno; ergo etc. om. P

Item, diametrum-esse-asymmetrum-costae est verum ab aeterno. Idem potest haberi in omnibus dictis disciplinalibus.

Item, ante exsistentiam omnis creaturae verum fuit nullam-creaturam-esse. Sed quod est verum veritate est verum, August., De div. quaest. 83 1, CCL 44A: 11; PL 40: 11. et veritate quae aliquid est et non nihil. Igitur nullam-creaturam-esse ante creaturae exsistentiam informabatur infirmabatur P veritate. Sed quod veritate P 3va informatur informabatur E, infirmabatur P aliquid add. sed exp. enim P est; quod enim nihil est veritate non informatur infirmabatur P . Ergo illud vel forsan: istud (i d) EP, add. sed exp. cc P dictum aliquid erat, et non Deus nec rep. sed corr. E creatura, quia nondum erat creatura. Ergo aliquid erat quod non erat creator nec creatura.

[Opinio Grosseteste]

Ad hoc haec P respondebat vir ubi P excellentissimus in scientia sic: Grosseteste, De lib. arb. 8, ed. L. Bauer, pp. 190-194. Cf. Grosseteste, De veritate, ed. L. Bauer, pp. 140-143. Versio Rufi fusius elaboratur. Exemplum add. enim P dabat primo, quo viso visa erat tota solutio. Exemplum Et est P tale: Ponamus quod aliquis aliquid P laudet laudat P Socratem ab aeterno. Hoc posito, haec est vera, 'Socrates laudatur ab aeterno', et tamen non sequitur quod Socrates sit ab aeterno et — aeterno om. (hom.) P , nec quod aliud sit ab aeterno nisi laudans et laudatio-actio quidem in laudante, quae quidem est relatio laudatio P et habet correlationem ad laudationem laudationum P -passionem, quae quidem quid EP laudatio-passio est aeterna ab aeterno P propter actionem-laudationem laudationum P quae sibi est correlativa. Illud vel forsan: Istud (i d) EP autem subiectum corruptibile, scilicet Socrates, inquantum denominatur ab ista laudatione est aeternum. Una tamen essentia ab aeterno, utpote essentia laudantis; laudatio enim actio non dicit aliud in essentia ab essentia laudantis. Eodem modo est secundum ipsum si dicam, 'Deus scit corr. ex: sit E unamquamque creaturam' — sicut Socratem subiectum P 'antequam sit'.

Socrates autem scitus scitur EP ab Ipso antequam sit secundum quod scitus sciens P ab Ipso est ab aeterno. Eodem modo Plato scitus om. P ab Ipso est ab aeterno. Appellat igitur A illud vel forsan: istud (i d) EP totum, 'Socrates' etc.; B om. P , 'Plato' etc. Haec est vera, 'A est ab aeterno', et similiter 'B ab aeterno'; iterum item P , Deus ab aeterno add. seu rep. et similiter B ab aeterno item Deus est ab aeterno P . Et tria sunt ab aeterno, et nullum istorum vel forsan: illorum (i orum) E est aliud, quia nec A nec B est Deus, nec B est A. Ergo tria ab aeterno quorum nullum est aliud.

Respondebat enim sic: Haec responsio obiectioque praecedens inveniuntur apud Grosseteste, De lib. arb. 8, ed. L. Bauer, pp. 191-92. Cum dicitur, 'A est ab aeterno', vel 'B', ista praedicatio 'esse ab aeterno' attribuitur isti huic P subiecto gratia formae vel dispositionis — verbi gratia, 'scitus ab Ipso' secundum quod scitus ab Ipso — non autem gratia rei exsistentis sub dispositione. Cum autem dicitur, 'A est aliud quam B', illud vel forsan: istud (i d) EP praedicatum redditur subiecto gratia subiectorum substantiarum P corruptibilium. Et non sequitur quod tria secundum essentiam sint secundum essentiam sint] sint ( add. sed exp. vera) secundum e. P ab aeterno, sed essentia scientis est ab aeterno cum scientia quae est actio, quae non est aliud in essentia scientia P ab ipso sciente. Est autem correlativa scientiae scientia P -passioni, quae est dispositio circa Socratem et vel P Platonem vel aliquod aliud NV corruptibile, gratia cuius attribuitur hoc praedicatum 'esse-ab-aeterno' Socrati subiecti P vel Platoni. Nullo tamen modo est praedicatio de ipsis vera; quod si esset, absolute plura essent ab aeterno. E 3rb

Et add. attende V, sed non add. N quod per hoc fuit respondendum in ista quaestione ad difficultatem quae erat in incomplexis.

Ad difficultatem difficultatum P autem om. P quae erat circa complexa om. P , respondebat alio modo. Grosseteste, De lib. arb. 8, ed. L. Bauer, p. 193. Dicebat enim sic: Illa vel forsan: Ista (i a) P enuntiabilia aut sunt talia quae quorum termini V, sed quae N non om. P significant [aliud quam] essentiam divinam, aut quorum termini significant aliud illud vel forsan: istud (i d) P , utpote diametrum-esse-etc.

Ad add. sed exp. a P illa vel forsan: ista (i a) P autem quorum termini non significant aliud, sic respondebat quod concedendum est om. P unumquodque talium esse ab aeterno, utpote Deum-esse est ab aeterno et Deum-esse-etc Deum-esse-etc.] Deum-esse-esse-etc. P ., nec tamen aliquod istorum est Deus, nec propter hoc plura ab aeterno; nullum enim istorum vel forsan: illorum (i orum) E nec est Deus nec aliud a Deo. Eodem modo de consimilibus.

Vel alio modo: Concedere unumquodque talium esse Deum. Sed ista vel forsan: illa (i a) E responsio non est adeo vera sicut et prima.

Ad enuntiabilia autem quorum termini significant aliud dicit quod in talibus est aliquid aliud quam divina post essentia P essentia, et illud vel forsan: istud (i d) EP ante creationem non fuit, nec istis dictis attribuitur esse nec esse-verum ab aeterno propter illud s. lin. E, vel forsan: istud (i d) EP aliud, sed propter aliquam dispositionem additam supra illud vel forsan: istud (i d) EP aliud a qua illud vel forsan: istud (i d) EP denominatur, quae quidem dispositio est relatio correlativa correlaria E relationi aeternae quae est in ipso Primo. Et ista dispositio est scitum additum supra subiectum enuntiabilis. Unde secundum ipsum Grosseteste, De lib. arb. 8.37-39, ed. L. Bauer, p. 194. tale argumentum non valet: 'A est add. sed exp. aliud P ab aeterno, et B; et A non est B; ergo multa ab aeterno'. Debet Dicit E enim addere quod utrumque enuntiabile est aliud ab alio et secundum illud vel forsan: istud (i d) EP aliud in quo diversificantur diversificatur E est unumquodque ab aeterno — et hoc falsum est.

[Dubitatio circa hanc responsionem]

Sed modo potest super istam responsionem dubitari sic: Socrates est subiectum corruptibile; corruptibile non est ab aeterno; ipse autem denominatus est ab aeterno; nec tamen sequitur quod Socrates sit ab aeterno. Eodem modo nec valet illud vel forsan: istud (i d) EP argumentum: 'diametrum P 3vb est asymmetrum costae' est verum ab aeterno; ergo ipsum est ab aeterno. Ipsum enim esse-verum-ab-aeterno non est verum nisi inquantum hoc ipsum praedicatum praedictum P attribuitur subiecto huius dicti, et hoc inquantum illud vel forsan: istud (i d) EP dictum denominatur dispositione correlativa correlaria P dispositioni quae est relatio aeterna in ipso Primo. Ipsa ergo dispositio qualis est nonnisi scitum additum supra subiectum? Est ergo sensus: diametrum-esse-etc. esse omne P verum ab aeterno, hoc est illud vel forsan: istud (i d) EP esse verum ab aeterno, quia scitum ab ipso Primo ab aeterno. Ponamus ergo causam in praedicato et dicamus sic: Diametrum-etc. est scitum ab ipso etc. add. ergo est ab aeterno E Numquid illud vel forsan: istud (i d) EP argumentum bonum est ante illud P , 'diametrum-etc. est scitum ab Ipso Primo ab aeterno; ergo est ab aeterno'? Non, sicut sic E, sunt P nec illud vel forsan: istud (i d) E, aliud P , 'Socrates scitus est ab Ipso ab om. P aeterno; ergo est ab aeterno ergo — aeterno om. (hom.) P '. Et Ut P si hoc, inquam, verum est, ad esse-verum non sequitur esse.

Item, si diametrum-etc. s. lin. P , est ab aeterno add. sed exp. etc. P , aut est aliud quam Deus, aut non. Si aliud, ergo est aliquid ab aeterno quod est aliud in essentia quam Deus. Si Sed P non est aliud, igitur eadem est lex de istis enuntiabilibus et de illis quorum termini significant idem cum in P essentia divina — quod add. unum P non est verum. Cum enim dico 'diametrum-etc.', ista est compositio quam facit intellectus inter duo inter duo] interdum P causata. Deus autem non est aliqua compositio causatorum. Ex his patet quod diametrum-etc. non est ab aeterno; ergo ad esse-verum non sequitur ens.

[Responsio auctoris]

Aut praem. Quid sentiendum P nullum istorum add. sed exp. nc P enuntiabilium subici potest huic verbo 'est'. Unde non est vera haec, 'diametrum-etc. est ab aeterno', nec 'diametrum-esse-etc. est ab aeterno'. Eodem modo nec haec hoc P , 'Deum-esse est'. Et illud vel forsan: istud (i d) EP supponamus modo; alibi autem aut P erit probatum.

Et si quis dicat quod sequetur 'ergo diametrum-etc. non est; ergo nihil est':

Dicendum add. ad hoc P quod 'nihil' componitur corr. ex: compponitur P ex 'non' et 'aliquid'. 'Aliquid' autem sub suo ambitu non comprehendit apprehendit P enuntiabilia. Unde sequetur de quolibet istorum quod non est, et sic nihil est — hoc est, non est aliquid proprie loquendo proprie loquendo] l. p. ante hoc P . Tamen non est verum dicere quod nullo modo est aliquid, nec secundum quid nec simpliciter; si quis enim hoc om. P concederet, concederet ipsum esse nihil, cum debemus dicere quod enuntiabile est quale. Eodem modo 'ens' non comprehendit esse sub se exp. P , et enuntiabile comprehenditur sub et — sub om. P 'esse'. Igitur enuntiabile non est ens, et sic non est, nec tamen pure nihil est.

Ad quaesitum autem primo, scilicet om. P utrum verum et ens convertantur, aut unum sequitur ad aliud, dicendum quod 'verum' dicitur de prima causa, et 'ens', sed non penitus univoce sicut de causatis. Et nota quod 'ens' dicitur de prima causa inquantum est causa in duplici genere causae, scilicet in genere causae efficientis et finalis. Et istud vel forsan: illud (i d) E significat iste vel forsan: ille (i e) E sermo, "Ego sum qui sum," Ex. 3:14.id est Ipsum esse principium et finem. 'Verum' autem dicitur de Ipso inquantum corr. (s. lin.) ex: quantum E, quoniam P est causa in genere causae om. P, add. sed exp. finalis P formalis. Et in Ipso convertuntur convertitur E ista duo: verum et ens.

Aliter add. autem P Nota marginalis in E: "Qualiter ad ens sequitur verum in causa prima et in causatis diversimode." attende in causato de vero et add. de P ente; causatum enim dicitur s. lin. P verum in duplici consideratione. E 3va Dicitur enim verum prout cadit sub corr. (s. lin.) ex: su E consideratione cognitione V, sed consideratione N Primi et verum prout s. lin. P cadit sub consideratione vel consideratione vel om. NV cognitione alterius causati. Ens autem dicitur de ipso prout est natura vera P per se exsistens prout est om. NV extra intellectum add. sed exp. canentem P causantem vel causatum.

Ex hoc diligenter nota quod in quolibet causato est prius verum nomen P quam ens — verum, dico, prout cadit add. sed exp. pro P sub cognitione Primi. Ex hoc patet quod non tenet 'causatum est verum; ergo ens', nec 'ergo est', quia 'est' et 'ens est' idem, sed e converso. Verum enim antecedit ens Verum — ens] Ens enim antecedit v. P prout cadit sub consideratione conditione NV Primi; verum autem prout cadit sub consideratione cognitione N, conditione V causati non antecedit, sed nec P subsequitur.

[An haec scientia sit nobilior omnibus aliis]

[2.Q2] Sed modo quid dicam de eo quod dicit Aristoteles [2.1.993b19-20 tc3] quod haec scientia continetur sub speculativa et nobilior est omnibus om. NV aliis scientiis? Nota marginalis in E: "Quo modo haec scientia est nobilior omnibus aliis."

Videtur enim hoc esse falsum: Nobilior enim om. P est illa vel forsan: ista (i a) P scientia quae considerat causas et definitiones et operatur comparatur P quam illa vel forsan: ista (i a) P quae speculatur tantum. Scientia ergo activa nobilior speculativa.

Ad hoc dicendum quod est quaedam scientia activa quae considerat consideratur P causas inquantum causas et cum hoc operationem add. seu anticip. et est alia activa quae considerat P , P 4ra et est alia activa quae considerat causas non inquantum causas, considerat tamen operationem oppositum P . Scientia autem activa quae considerat causas inquantum causas etc. speculativa non est dignior praem. nobilior neque V, add. nec nobilior N ; scientia autem activa quae non considerat etc. scientia speculativa nobilior est et dignior, Id est, "Scientia speculativa non est dignior quam scientia activa quae considerat causas inquantum causas; scientia autem speculativa nobilior est et dignior quam scientia activa quae non considerat causas inquantum causas." et sunt tales scientiae mechanicae mathematicae EP scientiae.

[Pars tertia, Capitulum secundum]

Et manifestum est quod res [2.2.994a1 tc5].

[De statu in causis agentibus]

[3.Q1] In In — quod] Sed modo in ista demonstratione videtur q. Aristoteles NV Nota marginalis in E: "Qualiter Aristoteles intendit ponere infinitatem in causis agentibus." Nota in ima columna in P: "Quaestio de causis finalibus et moventibus utrum sint infinitae."demonstratione quam facit Aristoteles In — quod] Sed modo in ista demonstratione videtur q. Aristoteles NV hic om. P videtur quod In — quod] Sed modo in ista demonstratione videtur q. Aristoteles NV sibi contrarietur in II De generatione; ostendit enim hic s. lin. P quod est status in causis agentibus. Vult autem enim P in II De generatione generatione quod om. P quod generatione quod om. P generatio elementorum sit perpetua, utpote ignis generetur ex aere, et aer ex aliis elementis, et sic in infinitum. Arist., DGen 2.4-5.331a7-333a16; 2.11.337b26-338b19. Secundum ipsum igitur non est status in causa agente, quia si esset status, esset primus ignis agens E , et sic de aliis.

Item, ipse probat in om. P VIII IV P Physicorum motum circularem esse perpetuum. Aristot., Phys. 8.1.250b10-252b6; 8.8.261b27-265a11. Sed si om. P sic est, generatio elementorum esset infinita; ablatio alteratio EP enim solis solum E , hoc haec P posito, esset infinita. Non esset ergo primum generans nec primum movens.

Item, videtur quod ista demonstratio destruit distrahit P demonstrationem Aristotelis probantem motum circularem esse perpetuum; virtus enim istius demonstrationis, quae est de causa agente specialiter specie P , est quod ubi non est primum, non est consequenter. Infinitorum autem nullum est primum. Ponere ergo infinitas revolutiones esse et istam vel forsan: illam (i ā) E, itam P praesentem praecedere, hoc est non primam, et sic nec consequenter. Secundum demonstrationem igitur hic habitam videtur quod ponere infinitas revolutiones praecedere hanc praesentem est ponere istam vel forsan: illam (i ā) E, itam P nunquam evenire.

Item, ponere infinitatem infinitatum P in causis moventibus, hoc potest esse tripliciter: Aut quod omnes simul moveant et moveantur, utpote quod B moveat A, et add. sed exp. B P C B, et sic in infinitum, et hoc in eodem tempore. Aut quod omnes moveant moveantur E et non in eodem tempore. Verbi gratia, quod A moveat B, et motum in proximo tempore moveat C, et ita quod non intercidat quies media inter suum movere et moveri. Aut quod infinitae causae sint moventes hoc modo, quod A moveat B, B autem post quiescat a motu, et deinde post quietem moveat C, C autem similiter se habeat respectu D, et sic in infinitum.

Et attende quod idem est si ponam loco eius quod est movens generans.

Quaero igitur an ista vel forsan: illa (i a) E ratio destruit omnem modum ponendi infinitatem infinitum P in causis agentibus aut non add. si non sic ( om. V) est diminuta (dīta N) NV .

Et videtur quod non, quia ista vel forsan: illa (i a) E non videtur destruere nisi primum modum ponendi infinitatem infinitatum P etc.

Item, si add. ultimum modum destruat P sic, videtur Aristoteles sibi contrarius. Vult enim secundum hunc modum esse infinitatem infinitum P in causis agentibus; hoc modo enim om. P ponit posuit P generationem elementorum post perpetuam P esse add. sed exp. infinitam E perpetuam.

Quid hic sentiendum?

Commentator dicit quod aliquam transmutationem, utpote istam revolutionem praesentem, infinitas praecedere, hoc potest esse duobus modis: Averroes, In Metaph. 2.6: "Deinde dixit, 'Quapropter necesse est, si aliqua res non fuerit primum, ut et om. A universum non habeat causam omnino'. Et hoc manifestum est in motis quae movent se ad invicem habentibus situm, scilicet quae sunt insimul; ista enim impossibile est ut sint infinita essentialiter aut accidentaliter. Si autem hoc fuerit positum in universo carenti carente P situ, tunc erit impossibile essentialiter, quia universum non habebit motorem omnino. Sed est necessarium accidentaliter quando primus motor fuerit positus non motus omnino, quia tunc erit aeternum et movebit unum post aliud in aeternum. Et haec post omnia A omnia sunt post declarata A declarata in VIII Physicorum" (A702.16vb; P6300.3rb; ed. G. Darms, p. 63; cf. Iunt. 1552, 8: 15va; Iunt. 1562, 8: 31rb). Aut essentialiter, hoc est quod est quod trp. sed corr. P prima sit post causa P causa necessaria ad hoc necessaria — sit] in esse posterioris NV quod ut P secunda sit necessaria — sit] in esse posterioris NV ; hoc est impossibile. Aut accidentaliter, quod scilicet prima non sit causa necessaria ad hoc ut secunda sit, et hoc est possibile corr. ex: impossibile P . Et secundum istum modum om. P concedit Aristoteles infinitatem infinitatum P esse in causis agentibus, et secundum hoc procedit sua positio ratio P in VIII IV P Physicorum et in fine De generatione et corruptione. Primum autem modum ponendi destruit distrahit P hic et in V Physicorum; Aristot., Phys. 5.2.225b14-226a22. intendit enim destruere hoc hic ante destruere P quod impossibile est, infinita essentialiter esse; accidentaliter autem bene possibile. Unde concedit generationem elementorum esse perpetuam accidentaliter. Unde ista vel forsan: illa (i a) E ratio primum modum et secundum destruit, quia secundum illos modos contingeret infinitas infinitos P agentes essentialiter praecedere aliquam demonstratam. Ultimum autem modum non destruit haec ratio, quia hoc vult Aristoteles. E 3vb

Et si quis dicat quod diminuta est:

Respondendum quod non, quia non intendit nisi infinitas esse causas agentes essentialiter destruere. Et illud vel forsan: istud (i d) EP non ponitur secundum ultimum modum, quia si ponamus B generari ex A, et B generatum non immediate generare C, sed multo tempore post, et sic in infinitum, hic non ponuntur ponitur E causae infinitae infinitate P agentes [essentialiter] praecedere aliquam; generari enim generari enim] generatio P ipsius B et generare generatio P ipsius A respectu B accidentaliter praecedunt generationem ipsius C. P 4rb

Et si quaeratur quare B cum generatum erat, immediate non generavit C:

Non est causa nisi quoniam B illo tempore non fuit in potentia ad generandum C, et postea fuit in potentia, cum ipsum generavit. Mutatum ergo erat ab impotentia generandi ad potentiam generandi. Mutatum ergo erat ab aliquo motore; iste vel forsan: ille (i e) E autem motor add. forte P causa praecedens essentialiter generationem C. Iste autem motor essentialis essentialiter EP aut habuit alium motorem essentialem essentialiter EP ante aut E se moventem ipsum aut non. Si habuit, non erit procedere in infinitum in talibus motoribus, sed erit add. ibi P status, utpote in causa prima. Si non habuit, erit erat E igitur finitas. Secundum istum post igitur P, vel forsan: illum (i m) E igitur modum non est possibile infinitatem infinitatum P esse, et hoc destruit ista vel forsan: illa (i a) E, ita P ratio. Secundum alterum autem modum est possibile, et hoc non destruit Aristoteles, quia hoc intendit Aristoteles hic et alibi.

[Pars quarta]

Et etiam om. P impossibile add. est quod huic principium P add. est quod huic principium P [2.2.994a19 tc7].

[De statu in causis moventibus et finalibus coaequaevis]

[4.Q1.1] Potest Nota marginalis in E: "Quaestio an causae moventes sint infinitae lectio dubia (partim latens in margine interiori) E et coaequaevae et nullus ordo inter eas." Nota in ima columna in P: "Quaestio utrum infinitas sit in causis formalibus ! P ." dubitari de causis moventibus et finalibus utrum aliquo modo est possibile pure EP ponere infinitatem infinita esse P in eis.

Et videtur quod sic: Aristoteles enim non destruit in eis nisi secundum rectitudinem, ita quod sit ordo inter eas. Sed modo apparet quod sit possibile ponere alio modo, sic scilicet quod causae moventes sint infinitae et coaequaevae sive agentes et nulla prior altera.

Et cum hoc potest quaeri, posito quod non sit possibile causas moventes esse infinitas et finales, utrum possibile sit plures finitas esse coaequaevas, ita quod nullus sit ordo inter eas.

Ad hoc respondendum quod non est possibile etc. infinitas etc., nec etiam finitas, ita quod nullus ordo sit om. P inter eas.

Quod primum non sit verum patet sic: Melius est ponere finita quam qua P infinita, si possibile est facere per finita sicut per infinita. Sed ponendo causam finitam agentem et finalem possibile est idem facere sicut etsi ponerentur infinitae, etsi infinita essent causata, quia ipsa causa efficiens prima finita infinitae potentiae est. Inconveniens igitur post est P est ponere infinitas causas esse agentes.

Ad idem: Si non est possibile duas causas agentes esse primas potentia EP et coaequaevas, ergo non est possibile infinitas esse.

Quod primum non sit possibile patet: Sint duae duo P tales, utpote A et B, et nullus ordo sit sut ! E inter ipsa; A igitur primum est efficiens respectu suorum causatorum, et B respectu suorum. Sed omnis causa efficiens ponit causam finalem. A igitur habebit aliquam causam finalem; aut ergo B aut aliquod aliquid P causatorum aut ipsum idem. Non B, quia tunc esset ordo inter ipsa. Non aliquod causatum, quia causa finalis nunquam est ignobilior causa agente, sed aut nobilior cum sit diversa in essentia, aut aeque nobilis cum sit eadem in essentia cum causa agente. Erit igitur ipsum A causa finalis. Est igitur primum efficiens et ultimus finis. Non respectu omnium, quia si sic, ergo respectu B, ergo B causatum — quod est contra positum. Non erit igitur primum efficiens etc. nisi respectu suorum causatorum.

B autem add. non est E aliud efficiens primum, et non accidens, quia tunc non esset primum. Est ergo substantia. B igitur om. P aut est bonum aut malum. Si bonum, aut essentialiter aut accidentaliter essentialiter aut accidentaliter] accidentaliter aut e. P . Si accidentaliter, ergo erit bonum secundum participationem; igitur ergo P erit causatum. Idem accidit si ponatur reliquum add. sed exp. esse P, add. ultra scilicet ut ad P esse bonum accidentaliter. Si Sed E neutrum essentialiter, nec aliquod causatum, constat, quia causatum esset nobilius causa; ergo nihil essentialiter bonum erit. Ergo nihil secundum participationem; quod enim est bonum secundum per P participationem est bonum ab eo quod est bonum essentialiter. [Si utrumque essentialiter,] ergo neutrum. Probatio: Si enim utrumque, ergo unum habet huic P totaliter bonum, utpote A; ergo g EP B non. Item, si utrumque etc., ergo B totaliter, et A non unum P . Ergo neutrum totaliter, et sic nec perfecte nec essentialiter.

Item, utrumque est principium primum; ergo neutrum est omnipotens, quia si alterum est omnipotens quia — omnipotens om. (hom.) P , ergo potens super alterum.

Item, si nullum est omnipotens, nullum est potens. E 4ra Probatio: Omne enim potens aut est omnipotens aut potens per secundum P participationem; nullum istorum est potens per participationem; ergo si est potens, est omnipotens add. sed nullum est omnipotens NV, add. ergo etc. P . Consimile argumentum potest aptari in his de diminuto dimiuto ! P et perfecto, de magis et maxime. P 4va

Si autem B om. P non sit bonum et est substantia, ergo malum; sed omnis substantia unde substantia bona est, et omnis natura creatura P , ut dicit Augustinus add. in libro de Archolidis P ; August., Enchiridion 4.13, CCL 45: 54-55; PL 40: 237. ergo est malum in bono. B ergo compositum; non ergo primum.

[4.N3] Nota praem. Et P quod istud vel forsan: illud (i d) E malum et malum — bonum] b. et illud ( vel forsan: istud (i d)) m. P illud vel forsan: istud (i d) E bonum malum — bonum] b. et illud ( vel forsan: istud (i d)) m. P non sunt contraria. Unde possunt esse in eodem simul, quia illud vel forsan: istud (i d) EP malum est malum culpae, et illud vel forsan: istud (i d) E, aliud P bonum est bonum naturae.

[4.Q1.2] Item, cum dico, 'B est malum', istud vel forsan: illud (i d) E malum aut dicit solum solam E, add. sed exp. privationem E boni negationem aut privationem. Si solum negationem, ergo pure nihil est ipsum B. Si privationem, ergo est post ibi P ibi subiectum. Ergo B est natura quae est nata recipere malum et bonum; ergo non est primum.

Ex hoc igitur om. P patet quod nullo modo est ponere infinitatem in causis agentibus et finalibus, neque etiam duas causas primas potentia P agentes vel finales.

[4.N4] Et nota quod demonstratio per quam probat Aristoteles finitatem finitatum P esse in causis agentibus non est physica, sed universalior, quia illa demonstratio currit universaliter generaliter P super omnem causam efficientem et non solum super motum, quod quidem quid P faceret si esset physica tantum s. lin. E .

[Pars quinta]

Et etiam materia [2.2.994b26 tc12].

[De statu in causis formalibus]

[5.Q1] Videndum est utrum sit infinitas in causis formalibus aut non, et utrum sint formae infinitae in causatis aut non. Nota in ima columna in E: "Nota an causae formales sint siunt E infinitae an sit status in eis."

Et videtur quod sit status in causis corr. ex: causatis P formalibus tam in sursum quam in deorsum sursum — deorsum] d. quam in s. P .

Quod in sursum patet sic: Nam si non, non esset erit P, add. sed. exp. individuum E definitio scibilis alicuius speciei, quia non esset erit P accipere ultimum genus.

Quod in deorsum corr. ex: deosum P patet sic: Nam si non, non esset individuum, quia erit sumere formam sub forma in infinitum. Sed si non esset individuum, non esset causatum, quia non esset universale in aliquo intellectu nisi in om. P intellectu Primi, et ibi erat erant P antequam aliquod causatum causaretur.

Est igitur status in formis. Ergo formae mediae erunt finitae, quia si extrema sunt finita, et media. Nam si media infinita, ergo volens pervenire ad add. sed exp. aeternam P extremum extrema P impossibile est ut ad ipsum perveniat; igitur non est extremum.

Quod sint infinitae patet: Particularia sunt numero infinita; ergo formae particulares praem. universales et E, add. et universales P sunt numero infinitae.

Item, si universales sint infinitae, multo fortius et particulares. Sed Si P universales sunt etc., quia species figurarum figuraliter P sunt infinitae.

Ex ultimo habito patet quod formae accidentales sint sunt P infinitae. Quaero igitur: Aut formae substantiales sunt infinitae aut non.

Et videtur quod sint: [1] Quia species substantiarum sunt infinitae Et — infinitae om. P , quia nullus numerum ipsarum cognoscit.

[2] Item Tunc EP , causata aut sunt finita aut non corr. (s. lin.) ex: infinita P .

Quod sint sin ! P infinita sic patet: Puncta in una linea sunt infinita, et ipsa sunt causata.

[3] Item, videmus infinitatem infinitum P in formis accidentalibus. Quare similiter non sunt formae substantiales infinitae? — Item, unde causatur dicatur P infinitas in formis in formis om. P accidentalibus?

[4] Item, non videmus infinitatem causari nisi ex natura quantitatis; quantitas enim om. P est subiectum causa P finiti et infiniti. Qua ergo de causa causatur infinitas in isto subiecto et non in aliis?

[5] Item, quod est principium participatum P in isto vel forsan: illo (i o) E subiecto, cuius gratia dicitur quantitas subiectum infinitatis?

[6] Item, quaeritur quare non possunt esse infinita actu.

[7] Item, sit quod formae sint actu infinitae add. in causatis NV . Erit ergo aliquis ordo inter eas, ita quod una via P erit sit P suprema et una infima et multae mediae, aut non. Et iste vel forsan: ille (i e) E ordo potest intelligi dupliciter: Uno modo ut forma una sit prima nobilitate — et loquor semper de formis exsistentibus in causatis — et una infima nobilitate voluntate P et multae mediae. Aut quod una sit prima causalitate tantum et non nobilitate, et hoc aut prima in genere causae efficientis aut finalis.

Aut praem. Quid hic sentiendum P est status in formis ex utraque parte om. P . Et quod in formis, sive om. P individualibus sive universalibus, sive substantialibus sive accidentalibus in substantialibus, non est infinitas in actu, sed in potentia.

Eodem modo species figurarum sunt infinitae in om. P potentia, quia sicut species numerorum quae infinitae sunt appositione, et ita potentia et non actu.

Ad aliud [6] quod natura formae et natura actus idem; natura autem actus et finiti idem; et ideo natura actus contradicit infinitati in actu P 4vb et non in potentia, et similiter natura formae. Hinc est quod non possunt esse infinita in s. lin. E actu. Causa autem propter quam possunt esse infinita potentia est infinitas materiae; infinitas enim possibilis materiae non repugnat. E 4rb Infinitas autem actu actui P repugnat. Unde ex ea causatur infinitas possibilis in aliquibus.

Ad aliud [5] quod illud vel forsan: istud (i d) EP cuius post gratia P gratia est quantitas subiectum infinitatis est natura et substantia materiae ex qua proveniunt omnia accidentia in substantia, et maxime illud vel forsan: istud (i d) EP accidens quod est quantitas.

Ex iam dicto apparet quod materia manifestum P est elementum quantitatis et principium exsistens in hoc subiecto.

Sed hoc videtur falsum, quia unum est accidens et aliud substantia.

Dicendum praem. Ad hoc P quod hoc nomen 'quantitas' non absolvitur a natura substantiae et omni significatione naturae substantiae; quantitas enim dicit mensuram in substantia. Unde dicit hoc-in-hoc hoc-in-hoc] in hoc E sicut simum et curvum; mathematicus enim qui considerat de curvo, si abstrahat a materia sensibili, non tamen a materia intelligibili. Ex hoc iam patet quod in hoc nomine 'quantitas' intelligitur substantia materiae in potentia quanta. Et illa vel forsan: ista (i a) EP substantia sic disposita est principium materiale respectu quantitatis. Unde respectu huius potest quantitas esse subiectum add. respectu P infinitatis. Unde causa prima infinitatis potentialis quae est in formis for nis P accidentalibus est substantia materiae sub potentiis accidentalibus.

Breviter add. autem P intelligendum est, ordine supposito in omni genere causarum, quod sit primum et quod sit ultimum in eis, et primo in causis formalibus, quia diffusius tactum est super II Physicorum.

Alia Una P tamen ratione videtur quod non sit ordo inter eas, ad minus inter formas particulares, quia dicit Aristoteles quod prima substantia non est magis substantia add. una P quam alia prima. Aristot., Praed. 5.2b26.

Quod sic videtur: Quia si nullus universalis P est sit P ordo in causis, nec est ordo causatorum ad invicem. Igitur mundus non erit vere unus; nihil enim vere unum post est P est nisi constet ex partibus ad se invicem ordinem habentibus.

Dicamus igitur quod quid EP in formis forma huius generis rep. E generalissimi, substantia, prior est respectu omnium formarum universalium add. non ( om. V) nobilitate sed causalitate, utpote sicut (istud N) principium materiale respectu omnium (aliarum N) formarum universalium NV et etiam individualium suae sive NV coordinationis et mediantibus formis particularibus formarum accidentalium.

Et si quis dicat quod haec forma non est res, sed intentio communis:

Dicendum quod licet perfecta univocatio non sit nisi in specie specialissima, tamen genus non est pure aequivocum om. P , sed multipliciter dictum, et ideo forma generis non est solum intentio ficta, sed intentio cui respondet res, nam si sic, non esset communitas nisi solum in nomine.

De formis individualibus causatis dicendum quod si forma angeli prior sit rationali anima inquantum ipsa anima est similitudo et imago add. totius P Trinitatis, tunc dicendum est formam angeli primam formam angeli primam] forma a. prima E inter formas individuales. Si autem non, sed anima secundum praedictam considerationem, tunc ipsa dicenda est prima.

Possumus Possimus P autem alio modo dicere quod anima prior est nobilitate omni forma particulari add. sed exp. sicut patet P causata, sicut anima Christi, et quod ipsa inter omnes nobilior est et finis ultimus totius universi et eiusdem post complementum P complementum. Infima autem forma est forma terrae.

In materialibus causis dicendum quod prima materia est materia intelligentiae.

Alio modo quod autem P prima materia est illa quae recipit omnes formas, tam universales quam particulares. Et ista ita P materia om. P prima est sub forma generis generalissimi, quod est substantia, non tempore sed natura. Ista vel forsan: Illa (i a) P autem sic se habens communis est ad omnem materiam naturam P exsistentem in causatis.

Quid autem sit primum et ultimum in causis efficientibus, finalibus et om. E materialibus dictum est in II Physicorum add. super capitulum de causis P .