Richardus Rufus Cornubiensis Rega Wood Stanford University National Endowment for the Humanities Encoded by The Richard Rufus of Cornwall Project Stanford, California X kilobytes Latin Classical Latin orthography [Tractatus V: DeltaPars I: De initio et de causa]

Initium dicitur illud multis modis P [5.1.1012b34 tc1].

1.Q1 Dubitatur super hoc quod dicit [5.2.1013b12-15 tc2] quod unum et idem sit causa contrariorum Dubitatur — contrariorum] Et ( om. N) ex hoc videtur dubium NSV . Apparet enim quod non unum et idem non sit causa contrariorum NSV . Nauta Ipse NSV enim inquantum est praesens est causa salutis, et om. P inquantum add. est P absens est causa periclitationis; istae autem dispositiones sunt diversae; ergo diversae sunt causae istorum effectuum, scilicet praesentia et absentia. Aut ergo erit unum et idem causa istarum duarum dispositionum aut duo. Si duo et non unum, ergo falsum est quod dicit Aristoteles. Si unum, quid est illud rep. E unum in isto hoc P subiecto?

Dicendum quod istae vel forsan: illae (i e) E, vel forsan: stricte P duae dispositiones sunt causae s. lin. E contrariorum effectuum, sed una dispositio earum habet sui causam efficientem, alia autem non rep. E , sed deficientem. Unde est reducere unam ad non-causam et aliam ad causam. Et ideo dicit unam esse causam contrariorum effectuum.

1.Q2 Sed nunc potest quaeri quare iste vel forsan: ille (i e) E tractatus multiplicitates nominum distinguat ante multiplicitates P ; nos enim videmus quod non sic facit in aliquo tractatu naturalis post scientiae P scientiae. Sed si determinat aliquam quaestionem ibi sic et sua dissolutio sit NSV, praem. terminatur sua dissolutio P per multiplicitatem alicuius nominis, ibidem distinguit illam et non multiplicitatem omnium nominum simul.

Ad hoc solvit Commentator, dicens quod multiplicitas istorum vel forsan: illorum (i orum) E nominum non est pura aequivocatio, sed analogia analoga E . Et ista vel forsan: illa (i a) P philosophia distinguit illa nomina, quia distinguere ista est numerare partes subiecti de quo considerat ista vel forsan: illa (i a) E philosophia, et hoc pertinet huic philosopho. In scientia naturali non sic distinguuntur multiplicitates nominum, sed solum ut si P dividatur una intentio ab alia intentione et ut una dimittatur dimittitur vel forsan: dimittuntur (dimit tur) E et alia assumatur. Et ideo nomina distinguere non est pars scientiae naturalis.Averroes, In Metaph. 5.1: "Et omnia ista nomina dicuntur secundum relationem ad unum quid: modis diversis. Et ideo expositio istorum nominum est pars istius scientiae per se. Non sicut consuetudo est in scientia naturali, scilicet exponere nomina in quaestione ad quam haec pertinent hoc pertinet Iunt. . Quoniam distinctio nominum fuit illic solummodo ad distinguendum intentionem quaesitam ab alia intentione; hic autem est ad numerandum ea de quibus considerat ista scientia. Consideratio igitur hic om. Iunt. de nominibus est de genere considerationis in modis subiecti in quo considerat ista scientia. Et ideo oportet poni per se" (ed. R. Ponzalli, p. 63; Iunt. 1552, 8: 47v; Iunt. 1562, 8: 100v).

1.Q3 Consequenter potest quaeri quare incohat ab hoc nomine 'initium' [5.1.1012b34 tc1].

Videtur enim quod melius deberet incipere ab hoc nomine 'causa ca E ' vel ab 'ente'.

Et dicit Commentator quod quia ista vel forsan: illa (i a) E philosophia considerat de principiis entis secundum quod ens add. et P , ideo non E determinat de hoc nomine 'initium'.Averroes, In Metaph. 5.1: "Et quia ista scientia considerat post principaliter Iunt. primo et principaliter de principiis entis secundum quod est ens, incepit distinguere secundum quot modos dicitur principium" (ed. R. Ponzalli, p. 64; Iunt. 1552, 8: 47v; Iunt. 1562, 8: 100v).

Sed non solvit; non enim dicit causam quare primo determinat de hoc nomine 'initium' quam de aliis.

1.Q4 Consequenter quaeritur utrum haec nomina 'initium' et 'causa' sint convertibilia aut non.

Et videtur quod sic secundum Commentatorem. Dicit enim quod omnibus modis quibus dicitur 'initium', dicitur om. P et 'causa',Averroes, In Metaph. 5.1: "et similiter hoc nomen 'causa' dicitur de omnibus rebus de quibus diximus quod hoc nomen principium dicitur de eis" (ed. R. Ponzalli, p. 67; Iunt. 1552, 8: 48r; Iunt. 1562, 8: 101r). et e converso. Constat igitur quod sunt convertibilia.

Dicendum praem. Ad quod P quod hoc nomen 'initium' communius est quam hoc nomen 'causa'; plures enim sunt modi huius nominis 'initium' quam huius nominis 'causa'. Et ideo incohat suam intentionem in corr. (s. lin.) E ab hoc nomine 'initium'.

1.Q5 Consequenter quaeritur, si sufficienter distinguit distinguat P hoc nomen 'initium', sub quo sensu sumitur 'initium om. P ' cum exp. P dicitur "Initium sapientiae timor Domini timor Domini] etc. P "?Ps. 110:10; cf. etiam Prov. 1:7, 9:10. Similiter sub quo sensu sumitur 'principium' cum dicitur "In principio erat Verbum add. etc. P "?Io. 1:1.

Ad hoc dicendum, sicut dicit beatus Augustinus,August., De doctr. ch. 2.7, PL 34: 39-40; CCL 32: 36-38. quod si homo velit ascendere ad sapientiam, debet incipere in timore Dei Domini P , et inde ascendere ad pietatem, et a pietate ad fortitudinem, et a fortitudine ad consilium, et a consilio ad intellectum, et ab add. sed exp. a P intellectu ad sapientiam. E 9rb Dicit enim quod timor dat incutit P nobis continuam memoriam P 10rb de morte nostra et reprimit reprimt(!) P motus superbiae in nobis et reddit nos humiles. Ex hoc patet quod 'initium' quod initium om. E , cum dicitur "Initium sapientiae" etc., continetur sub secunda significatione. 'Principium' autem utroque modo dictum continetur sub quarto univoco (uni co) P modo, quia principium sive hoc modo sive illo alio P dicitur causa efficiens.

1.Q6 Item, cum 'initium' dicatur dicitur (dr̄) E dupliciter, uno modo ex quo primo fit res et est in ea, et om. P alio modo dicitur 'initium' ex quo fit res et non est in ea, quare non habemus tertium modum: ex quo non s. lin. P fit res et est in ea?

Et videtur quod iste vel forsan: ille (i e) E modus sit possibilis. Ex puncto enim non fit linea et est in ea; punctus autem est principium lineae, ergo et initium. Secundum quem igitur modum?

Et si dicat quis om. P quod secundum primum modum, illud verum est de punctis extremis. Sed quaero de punctis similiter quae in medio lineae sunt.

Item, punctus est principium lineae et intrinsecum, ergo est causa. In quo ergo genere causae? Non enim est P finis neque forma neque efficiens. Ergo si est causa, est materia — quod non videtur.

Ad primum dicendum quod 'initium' potest dici tertio modo, scilicet ex quo res non fit et est in ea. Et hoc intelligit per illam litteram, "Ex quo fit res prius et corr. (s. lin.) ex: ut P non est in ea" [5.1.1013a7 tc1].

Alio modo dicendum quod punctus est initium lineae secundum tertium modum s. lin. P ; non tamen fit linea ex punctis, sed substantia lineae est ex his, id est, constat ex his et non fit proprie ex his.

Ad aliud dicendum quod punctus est causa lineae in genere causae materialis, communiter sumendo post materiam P 'materiam'. Et hoc declarat sic: linea enim nihil aliud est secundum materialem descriptionem nisi substantia materiae vel materia vel materia om. NSV infinities replicata sub situ; ipsa enim semel corr. (s. lin.) ex: simul E exsistens sub situ punctum gignit; infinities replicata replica P lineam gignit. Linea igitur est substantia materiae infinities rep. sed corr. E situata punctualiter. Unde linea gignitur ex substantia materiae sub infinitis punctis exsistente exsistens EP . Unde punctus est prima dispositio adveniens materiae quando quomodo P est sub situ, et est quasi origo lineae. Ex hoc potest dici communiter loquendo quod punctus est principium et causa lineae in genere causae materialis communiter acceptae.

[Pars II: De causa et de elemento]

Omnes igitur causae [5.2.1013b16 tc3].

2.Q1 NotaQuaestio 2.Q1 ("Nota — aliis") deest in codice E. super illam litteram, "Elementum autem" etc. super — etc. om. NSV [5.3.1014a26 tc4], quod elementum convenit primo significationi primae, ut materiae add. primae SV, sed non add. N et quattuor elementis, et inter corr. (s. lin.) ex: in P ista primo primae materiae. Dignissimum enim sub hoc nomine 'elementum' est materia prima, et deinde quattuor elementa, et postea punctus et unitas, et ultimo genus generalissimum. Unumquodque enim dicitur esse lectio dubia P elementum et quod NV, quia S caret aliqua divisibilitate; 'elementum' enim primo modo dictum dicitur, quia non dividitur secundum formam; secundo modo, quia non dividitur secundum quantitatem; tertio, quia non definitur.

Et nota quod prima materia est causa huius nominis 'elementum' in aliis.Cf. Averroes, In Metaph. 5.4: "et cum diffinitio elementi sit illa praedicta quam diximus, manifestum est quod verum elementum est commune omnibus compositis, quod est primum ex quo componuntur omnia, et est existens in unoquoque eorum et in quo quod Iunt. dissolvuntur omnia: et istud elementum debet esse causa aliorum elementorum. Et hoc quod dixit est prima materia" (ed. R. Ponzalli, p. 89; Iunt. 1552, 8: 50v; Iunt. 1562, 8: 106v).

2.Q2 Attende om. P si fiat quaestio quomodo P quare non sunt differentiae accidentales nisi sex et tres divisiones dimensiones P .

Videtur enim contrarium, quia sex sunt differentiae praeter ista, 'actus' et 'potentia corr. ex: potentiae P ', et ista vel forsan: illa (i a) E duae differentiae sunt.

Item Et iterum P , si fiat quaestio quomodo P quare multiplicantur sex differentiae per istas vel forsan: illas (i as) P differentias, 'actus' et 'potentia', [potius] quam alio modo, ut si dicerem ut si dicerem mg. P , 'Causa actu quaedam propinqua, quaedam remota', et sic de aliis, ita ut add. sed exp. si E dividerem dicerem EP actum et potentiam per unumquodque membrorum sex.

Quid igitur add. hic P dicam? Aut quod istae differentiae, 'actus' et 'potentia', sunt differentiae generales; circuunt enim omnia entia et principia entium, et ideo non attribuuntur per per appropriationem om. P appropriationem corr. (per expunc.) ex: attributionem E huic nominationi, neque alii nomini speciali. Illae autem differentiae appropriantur huic nomini 'causa' tamquam differentiae accidentales. Hinc est quod auctor dicit [5.2.1014a15-25 tc3] sex esse differentias causae et deinde subdividit istas vel forsan: illas (i as) E differentias per actum et potentiam, quae sunt differentiae generales.

[Pars III: De natura]

Quod Et P dicitur natura [5.4.1014b16 tc5].

[Pars IV: De necessario]

4.Q1 Circa naturam et violentiam sic post dubitari P potest dubitari: Primo de definitione naturae quae talis est: "natura est principium movendi et quiescendi illud in quo est per se add. et P , non per accidens."Aristot., Phys. 2.1.192b20-23. Dicit autem Commentator quod natura, prout hic definitur, complectitur materiam naturam E et formam. In elementis enim stat constat E natura sic definita pro materia; in animalibus autem pro forma.Averroes, In Metaph. 5.5, ed. R. Ponzalli, pp. 94-97; Iunt. 1552, 8: 51r; Iunt. 1562, 8: 107v-108v. Sed ex hoc dicto om. P videtur quod materia sit principium movendi etc.

Sed hoc apparet falsum corr. (per expunc.) ex: si P secundum Aristotelem dicentem in libro De generatione, "Moveri et pati ipsius materiae est, movere et agere alterius potentiae."Aristot., DGen 2.9.335b29-31. Ergo materia non s. lin. P erit est P principium movendi etc.

Ad hoc dicendum quod natura sic definita non dicitur de materia omnium prima primordialissima P sed de materia habente aliquam formam formam ... dispositionem] d. ... f. P in ea et dispositionem formam ... dispositionem] d. ... f. P , et ista vel forsan: illa (i a) E materia potest ponit P esse principium intrinsecum movendi etc. in simplicibus post elementis P elementis. Et om. P ex hoc sequitur quod cum ignis agat in aera et alterat ipsum, est actio naturalis materialis P . Motor in ista post actione P, vel forsan: illa (i a) E actione non est solum extrinsecus, sed s. lin. P est aliquod principium intrinsecum extrinsecum E in materia aeris movens aliquo alio P modo, quod quidem quid P principium ibi s. lin. E dicitur natura. Si enim nullum ibi esset ante ibi P principium, penitus esset ista om. P P 10va transmutatio violenta.

4.Q2 Item, quaeratur quomodo salvatur ista vel forsan: illa (i a) E definitio naturae in gravi et levi.

Videtur enim quod non Videtur — non om. P :

Non enim moventur movetur E suis motibus naturalibus, moventur tamen naturaliter. Ergo Igitur P definitio praedicta eis non convenit.

Item, grave et leve non habent potentiam faciendi motum sed recipiendi a motore, non intrinseco sed extrinseco. Igitur Ergo P motus iste vel forsan: ille (i e) E violentus est. E 9va

Ad hoc dicendum quod motus gravis et levis est corr. (per expunc.) ex: non P naturalis natura P , igitur moventur naturaliter. Non tamen moventur a natura sed a generante a generante] ab agente E , et hoc quia natura est principium intrinsecum, et ideo non est motor. Ex hoc apparet quod natura est principium movendi passive alicubi et quiescendi, et sic convenit definitio naturae gravi et levi; alicubi autem est natura principium movendi active. Et secundum hoc attende quod cum dicat post Aristoteles P, vel forsan: dicit (dic̄) E Aristoteles quod grave et leve non habent potentiam faciendi etc. add. et P , quod principium in eis non habet aliquo modo potentiam movendi active, etsi non simpliciter, unde tamen P aliquo modo moventur vel forsan: movetur (mo ur) P grave corr. (per expunc.) ex: contrarie E et leve a natura tamquam a motore accidentali; moventur etiam a removente prohibens.Aristot., Phys. 8.4.255b24-256a3. Accidit autem aliquando om. P quod ipsum idem grave est removens prohibens, unde movetur a se ipso per accidens aliquando aliquo P . Quid autem sit prohibens? Dicendum quod medium.Cf. Rufus, In Phys. 8.2.5-6, ed. R. Wood, pp. 228-230.

Sed add. et P nota quod etsi post medium P medium sit necessarium ad motum et ipsum non impediat, prohibet tamen esse actuale accidentale P ipsius gravis deorsum.

Et nota quod cum ignis agat vel forsan: agit (aḡ) P in aera, virtus eius recepta add. in aere sive P in parte aeris non est natura, quia etsi sit intrinsecum, non tamen est principium intrinsecum, quia non est pars aeris. Unde ponamus quod ars, quae est in anima artificis, ingrederetur navem et ibi operaretur. Ista vel forsan: Illa (i a) E operatio non esset naturalis, quia non add. est P a principio intrinseco.

4.Q3 Item, quaeritur, cum violentia opponitur naturae et ars corr. (per expunc.) ex: ass P similiter, utrum omne quod fit sit P arte fiat fit P violentia aut vel P non.

Item, cum duae sint causae agentes per pro P se, scilicet intellectus et natura, et ars et natura similiter s. lin. post sint P sint duae causae agentes per se, quaeratur utrum intellectus et naturaForsan pro 'ars'; vide infra in responsione. sint idem.

Et videtur quod sic, cum dicat Aristoteles quod tantum unum uni post opponitur P opponitur.Aristot., Metaph. 10.5.1055b30.

Item, quaeratur utrum operationes causae primae in causatis sint violentae aut non.

Et videtur quod sic per definitionem violenti: "Violentum enim est cuius principium est extrinsecum, nihil conferente vim uni P passo."Aristot., ENic 3.1.1110a1-3. Tales sunt operationes causae post primae P primae in causatis.

Per illud idem add. medium P potest ostendi quod creatio est actio violenta.

Ad primum dicendum quod actio et passio quaedam dicuntur violentae, quaedam factum E autem non. Sed violentum duobus modis dicitur, communiter et proprie. Proprie post loquendo P loquendo non est add. sed exp. vo P violentia nisi in rebus voluntariis; violentia enim est res quae impedit voluntatem. Communiter loquendo invenitur inveni P violentia in rebus inanimatis. Unde motus et actiones motus et actiones] a. et ( s. lin.) m. P artis sunt violenti communiter loquendo, et sic quod fit ab om. P arte fit violentia; proprie autem loquendo non om. E .

Ad aliud dicendum quod intellectus in plus est ante in P quam ars. Omne enim quod ars facit proprie loquendo om. P non fit nisi in habentibus intellectum; sed multas operationes facit intellectus quae non fiunt sunt P ab arte corr. (per expunc.) ex: operatione P .

Ad aliud dicendum quod operationes primae causae non sunt violentae; natura enim dupliciter est, universalis nihil P et particularis. Cum autem prima causa agat aliquid, ut si modo vellet praecipere arbori eradicare se a terra et plantare se in mare,Cf. Lc. 17:6. ista vel forsan: illa (i a) E operatio, etsi esset contra naturam particularem, non tamen add. esset P contra naturam universalem; oboedire enim Creatori vult natura universalis, et hoc naturaliter universaliter P .

Ad aliud dicendum quod ubi ibi P est violentia, oportet quod ut P sit post materia P materia subiecta operationi; sed in creatione non est materia, quia ex pure nihilo creat.

Et nota Et nota] Notandum P quod numquam facit causa prima de mala anima bonam, nisi quis aliquis P habens ipsam aliquid post conferat P conferat, ut voluntatem vel aliquod aliquid P tale, vel unde P passum ibi conferat confert P aliquid. Et sic sua actio universalis illis post in P in rebus non erit violenta, quia quare P, add. non E in illis non potest adaptari definitio violenti.

[Pars V: De uno]

Unum add. autem P dicitur add. per accidens P [5.6.1015b16 tc7].

[Pars VI: De uno per se]

6.Q1 Potest autem quaeri de significationibus eius quod est 'unum per se' quas ponit auctor in numero novenario nono P [5.6.1015b36-1016b17 tc8-11].

Videtur enim quod quinque illarum superfluant in corr. (per expunc.) P vel quod mentiatur in X istius huius libri P , cum ibi post velit P velit quod non sint nisi quattuor decem (x) E significationes tantum.Aristot., Metaph. 10.1.1052a15-b1. Vel oportet reducere novem ad quattuor decem (x) E . Quomodo add. ergo P reducuntur?

Vel Ad hoc dicendum quod novem significationes eius quod est unum P comprehenduntur sub quattuor decem (x) E significationibus eiusdem quas ponit Aristoteles in X; prima scilicet significatio et ultima [continentur sub prima]. Prima scilicet — Prima om. (hom.) P enim significatio illarum quattuor decem (x) E significationum est unum continuum. Unum autem continuum aliud est cui dat unitatem sola continuitas, et haec est prima significatio hic nominata. Aliud est cui P 10vb dat unitatem perfectio sive totalitas addita continuo, et haec est ultima septima P significatio nominata. Unde prima hic et ultima secunda E, septima P reducuntur in ad P primam illarum quattuor decem (x) E .

Secunda autem significatio quam hic ponit et septima comprehenduntur comprehenditur P sub secunda ibi, quae talis est: individuum naturale compositum est om. P unum per formam naturalem E 9vb additam continuo. Ipsa Ista P enim forma per quam ipsum om. P est unum aut est consimilis naturae in toto et aut P in parte, aut alia et alia. Si primo modo, tunc est secunda significatio hic; si secundo modo, tunc est septima. Et sic istae significationes reducuntur ad ipsam illam P .

Sexta autem significatio hic reducitur ad tertiam quartum P ibi; eadem enim est cum illa.

Tertia autem om. P significatio hic et quarta et quinta et octava comprehenduntur apprehenduntur P sub quarta decima (x a) E, tertia P significatione ibi, quae quod E est unum quod non dividitur secundum intellectum vel cognitionem. Alio modo nominatur ibi, scilicet unum lectio dubia E universale. Species enim oppositae non om. E dividuntur a genere secundum cognitionem, immo sunt unum; genus enim cadit in cognitionem specierum. Et sic tertia significatio, quae est de oppositis vel forsan: oppositionis (opp̄ōis) post speciebus P speciebus corr. (per expunc.) ex: significationibus E quae sunt unum genere, reducitur vel forsan: reducuntur (redu tur) E, reducuntur P ad istam.

Item, propriae passiones non dividuntur a suo proprio P subiecto secundum cognitionem; sunt enim unum cum in E ipso secundum cognitionem, cum enim P ipsum add. subiectum P cadat vel forsan: cadit (cad') P in cognitionem passionis. Et sic quarta quinta E significatio eius quod est 'unum', quae est de propriis passionibus, reducitur ad istam vel forsan: illam (i am) P .

Item, individua sub una lectio dubia E specie specialissima non dividuntur ab illa specie secundum cognitionem, sed sunt unum. Et sic quinta sexta E, septima P significatio eius quod est 'unum', quae est de individuis quae sunt unum add. in P specie, reducitur ad istam vel forsan: illam (i am) P . Si autem dicatur quod quinta sexta EP significatio intelligitur de definitione, idem est; definitio enim est universale.

Item, unum secundum materiam reducitur vel forsan: reducuntur (redu tur) E ad istam vel forsan: illam (i ā) E quartam tertiam P significationem, quia ista vel forsan: illa (i a) E significatio, scilicet unum secundum materiam, reducitur ad idem ad quod reducitur unum secundum genus. Et sic reducitur vel forsan: reducuntur (redu tur) E octava significatio hic ad quartam tertiam P ibi.

6.Q2 Sed modo potest quaeri de uno quod est prima om. P mensura in unoquoque genere, scilicet post illud P quid sit illud in genere substantiae.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Quaeritur de uno quod est prima mensura in unoquoque genere: Quid sit illud in genere substantiae?" (Q290.47va).

Et videtur quod prima post materia P materia sic:

Dignius add. enim P in nobilitate nomine P elementi est materia prima; illud autem unum minimum E necessario est elementum; igitur, ut videtur, illud erit materia prima. Quod autem illud unum sit elementum patet om. E per definitionem elementi: elementum enim est ex quo primo componitur corr. ex: cognoscitur P res et est in ea eo EP et non dividitur secundum formam; illud autem unum est ex quo primo componitur res et est in illud — formam om. (hom.) E ea eo P et non dividitur secundum formam illud — formam om. (hom.) E ; ergo illud unum est elementum, quia primo non convenit nisi uni soli. Minor patet sic: Res non rep. sed corr. P numerantur essentialiter nisi per primum indivisibile quod est in eis [et] ex quo componuntur; ergo illud unum et est in illis, et ex eo corr. (s. lin.) ex: eis P componuntur.

Item, in isto uno isto uno] nullo u. E, i. u. non P est add. sed. exp. si P resolutio compositorum in illo genere; sed in P illud in quo quod E stat resolutio est in eis quae resolvuntur, et est primum ex quo componuntur; ergo etc.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Et videtur quod materia prima, quia in illo uno stat resolutio compositorum in illo genere, et tale est primum" (Q290.47va).

Item, illud unum est mensura, et mensura est per quod cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (coḡ tur) E quantitas; ergo illud unum est per quod cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (9g tur) E quantitas. Sed materia prima est causa quantitatis, ergo per ipsam cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (coḡ tur) E quantitas; ergo igitur P materia est vere ante est P illud unum.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Item, istud unum est mensura, et mensura est per quod cognoscitur quantitas, et materia prima est prima causa quantitatis, ergo ipsa erit illud vere unum primum quod est minimum et mensura etc." (Q290.47va).

Item, detur quod non s. lin. P sit materia prima; igitur aliqua forma erit ante aliqua P participata ab omnibus in genere in quo est; ergo post erit P erit forma generis generalissimi; nulla enim alia communicata est ab omnibus corr. (per expunc.) ex: eis E . Sed hoc est falsum ante est P ; illud enim secundum Aristotelem est unum singulare [5.6.1016b24-25 tc12], et non est om. P aliqua universalis post forma P forma, nec etiam aliqua forma una numero. Ergo nulla forma omnino omnium P est.

Item, illud unum est elementum; forma generis generalissimi non est elementum forma — elementum om. (hom.) P , quia elementum illud unum P est ex quo primo fit res fit res om. P etc., et forma generis add. generalissimi P non est ex quo etc.

Item, forma generis dividitur secundum formam, et illud unum non dividitur, quia est elementum.

Item, illud unum est quod non dividitur aliquo modo corr. (s. lin.) ex: genere P divisionis; forma autem generis aliquo modo divisionis dividitur ante aliquo P ; igitur non est forma generis generalissimi.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Nec potest esse illud minimum forma generis generalissimi, cum ipsa dividatur" (Q290.47va).

Et si quis dicat quod illud unum est causa materia E prima, contra: Mensura, utpote in substantia, est unigenea et in quolibet genere et unius generis cum eo cuius est mensura; ergo illud non est causa prima.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Nec etiam potest esse causa prima, cum mensura et mensurata debeant vel forsan: debent (debn̄) E esse unigenea; prima causa non est huiusmodi" (Q290.47va).

Item om. E , illud unum in singulis generibus est diversum; ergo appropriatur cuilibet generi; ergo etc.

Item, illud unum est mensura per quod quam P cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (9ḡ tur) E quantitas, et hoc immediate; causa autem prima non est talis, quia ipsa non est causa immediata quantitatis neque alterius accidentis add. omnino ergo etc. P .

Si autem dicatur quod materia est illud unum, contra Si — contra corr. (s. lin.) in: Item E : Illud unum est mensura secundum positionem nostram. Hoc dicit ipse in littera cum dicit, "Et illud quod primo scimus est apud nos" [5.6.1016b19 tc12]. Sed materia prima non est talis, quia non potest intelligi.

Item, illud unum est principium cognitionis in unoquoque genere; sed materia prima non est principium cognitionis omnium rerum substantiae, quia non formarum (ipsa enim est cognita per formam).

Ad hoc dicendum quod illud om. P unum mg. E est materia s. lin. P prima.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Dicendum quod materia prima est illud unum" (Q290.47va).

Ad argumentum in oppositum dicendum quod quia P P 11ra unum quod est mensura et est res add. est P et est principium rei; et autem post alia P alia est ratio add. eius P inquantum est mensura, et alia est ratio inquantum est principium rei, utpote alia est ratio utpote — mensura in summa columna P eius ipsius P inquantum est mensura utpote — mensura in summa columna P et inquantum est principium substantiae. Ipsum enim unum quod est principium substantiae est principium aliquod cognitionis substantiae post illius P illius, quia pars add. est P eius; aliter enim non esset principium eius. Inquantum autem habet rationem mensurae est principium cognitionis quantitatis. Melius autem potestNota marginalis in E: "Sequitur folium secundum post hoc quod incipit 'cognosci'." Additur signum quod etiam invenitur in principio folii 11ra, ubi textus continuatur. E 11ra cognosci quantitas et multitudo per materiam quam per formam. Materia enim est una, et formae plures; multitudo autem cognoscitur verius per unitatem quam per multitudinem. Unde verius cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (coḡnos tur) E quantitas post formam E per materiam quam per formam.Cf. Rufus, MMet 5.8: "Ad ea quae sunt in contrarium dicendum quod unum quod est mensura et est res et est principium rei. Alia tamen est ratio inquantum est mensura et alia inquantum est principium rei, utpote alia est ratio inquantum est mensura et inquantum est principium substantiae. Ipsum enim unum quod est principium substantiae est aliquod principium cognitionis [illius substantiae, quia pars eius; aliter enim non esset principium eius. Inquantum autem habet rationem mensurae est principium cognitionis] quantitatis, et melius potest cognosci quantitas et multitudo per materiam quam per formam, quoniam materia est una et formae sunt multae; multitudo autem verius cognoscitur per unitatem quam per multitudinem. Unde quantitas per materiam quam per formam melius cognoscitur" (Q290.47va).

Ad aliud: quod quamvis nos, ut dicit auctor corr. (per expunc.) ex: Commentator E, Aristoteles P alibi,Aristot., Metaph. 7.10.1036a8-9. Cf. Averroes, In Metaph. 7.35: "Materia autem per se non cognoscitur, sed cognoscitur per formam" (Iunt. 1552, 8: 88v; Iunt. 1562, 8: 187v). verius intelligere cognoscere post possimus P possimus possumus E per formam quam per materiam, ratio tamen mensurae magis convenit materiae quam formae; ipsa enim una est, et formae sunt om. P multae.

[Pars VII: De ente]

Ens dicitur quodammodo Ens dicitur quodammodo lac. E [5.7.1017a7 tc13].

[Pars VIII: De substantia]

8.Q1 Quaeratur vel forsan: Quaeritur (q ur) P quid appellat hic auctor 'ens per accidens', cum dico, 'Musicum est album' [5.7.1017a15 tc13]: Aut enim propositio illa ratione propositionis dicitur ens per accidens, aut alterum extremorum huius propositionis dicitur ens per accidens. Non propositio ratione propositionis, nam si sic, quaelibet propositio esset ens per accidens — quod falsum est. Non enim vult talem compositionem esse ens per accidens, 'homo est animal'. Si Sed E ratione alterius om. P extremi, erit post ergo P ergo alterum extremum ens per accidens; ergo vel album vel ergo vel album vel] aut e. a. aut P musicum; sed neutrum est ens per accidens. Probatio: dicit enim ipse Aristoteles alibi P quod quodlibet genus est ens per se et quaelibet res sub genere [5.7.1017a22-24 tc14];Cf. Averroes, In Metaph. 5.14: "et intendit per figuras genera praedicamentorum, scilicet dictiones significantes genera praedicamentorum. ... dicitur enim ens secundum numerum secundum quem dicuntur praedicamenta. ... et hoc nomen ens dicitur de omnibus de quibus dicuntur praedicamenta, quia quod significat hoc nomen ens idem videtur cum eo quod significant dictiones praedicamentorum" (ed. R. Ponzalli, p. 130; Iunt. 1552, 8: 55r-v; Iunt. 1562, 8: 116v-117r). ergo album et musicum.Cf. Aspall, In Metaph.: "De modis entis per accidens dubitatur; ipse enim dicit quod is est unus modus per accidens: 'album est musicum'. Contra: aut dicitur hoc per accidens ratione compositionis, et si sic, esset ens per accidens, et tunc erit per accidens 'homo est animal'. Aut dicitur ens per accidens ratione extremorum — quod non est verum secundum ipsum, ut videtur, quod extrema sunt entia per se; dicit enim quod ens per se uno modo dicitur de omni eo quod est in genere" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 90va).

Ad hoc dicendum quod non intelligit vel forsan: intendit (in t) E auctor ens per accidens neque alterum extremorum solum corr. (per expunc.) ex: simul E neque compositionem ratione compositionis, sed compositionem aggregatam ex talibus extremis, quorum unum de altero dicitur praedicatur P per accidens. Si enim dicerem, 'Album musicum' vel 'Albus navigator est om. P ', hic est quaedam compositio ex parte subiecti, et illud est om. P ens per accidens. Sicut enim est unum per accidens, ita sic P est add. et P ens per accidens; neutrum enim denominat alterum.

8.Q2 Item, quaeritur om. P , cum unum et ens convertantur, quare non sunt idem modi entis per se et unius per se.

Ad hoc haec P dicendum quod etsi ista vel forsan: illa (i a) E nomina om. P sint synonyma, tamen cum P intentio istorum vel forsan: illorum (i orum) E nominum est alia et alia. Et quia intentio est alia et alia, ideo nihil prohibet hoc nomen 'ens' proprias habere post significationes P significationes, et 'unum' proprias.

8.Q2A Item, videtur quod falsum sit quod sit quod] dicat cum P dicit, quodlibet genus esse ens om. E per se [5.7.1017a22-23 tc14].Cf. Averroes, In Metaph. 5.14, ed. R. Ponzalli, p. 130; Iunt. 1552, 8: 55r; Iunt. 1562, 8: 116v-117r, ut fertur supra. Qualitas enim non est ens per se, neque habitus add. s P ; et sic de aliis novem praedicamentis, cum unumquodque sit accidens, et nullum accidens sitNota marginalis in E: "Defectus unius folii, et praecedit immediate: 'per se ens sed quodlibet per substantiam'." Textus continuatur in principio folii 10ra. E 10ra perNota marginalis in E: "Suppletio folii," et ponitur infra signum quod apparet etiam in fine 10vb. se ens, sed quodlibet per substantiam.

Ad hoc dicendum quod aliquid dicitur esse per esse per rep. sed corr. E se et primo, et aliquid dicitur esse per se et non primo. Substantia autem dicitur esse per se et primo; accidentia add. autem P dicuntur esse per se, licet non primo. Unde unumquodque add. per E accidens in sua coordinatione est ens per se, sed nullum est om. P ens primo, sed solum substantia.

8.Q2B Item, quaeratur vel forsan: quaeritur (q ur) E , cum dicit quod ens in una sua E significatione est verum [5.7.1017a31 tc14], utrum illud verum sit complexum an aut P incomplexum, aut sic et corr. (per expunc.) ex: a E sic.

Videtur autem quod non sit nisi solum solus NSV primus post modus P modus, et sic quod iste vel forsan: ille (i e) E superfluat. Primus enim continet decem genera sub se et res decem generum. Igitur non erit secundus modus secundus modus] sensus(?) P neque tertius. Et si est secundus modus, solum dicetur de causa prima; istud vel forsan: illud (i d) E autem non intendit vel forsan: intelligit (in t) E auctor.

8.Q2C Item, quare causa prima non continetur sub aliqua causa 'entis per se' nec 'substantiae'?

8.Q2D Item, quaeritur om. P quare non distinguit hoc nomen 'bonum', neque nec P hoc nomen 'verum'.

Et Item P dicit Commentator quod per illam multiplicitatem 'entis per se', scilicet quod 'ens' significat quodlibet genus et etiam verum, solvitur quaestio quae solet esse, quod problema est illud: 'Estne Socrates? Estne om. E homo?' Erant enim quidam qui solum comprehendebant primam significationem 'entis per se', et isti vel forsan: illi (i i) E dixerunt dicebant P illud problema esse problema de genere. Erant alii qui solum comprehendebant add. sed exp. primam E significationem secundam ante significationem P 'entis per se', et illi dixerunt dicebant P tale problema esse problema de accidente.Averroes, In Metaph. 5.14: "Sed debes scire quod post universaliter Iunt. universaliter hoc nomen ens, quod significat essentiam rei, est aliud ab ente quod significat verum. Et ideo expositores diversantur in quaesito simplici, scilicet dicere 'utrum verum Iunt. aliquid sit om. Iunt. ', est in secundo Thopicorum: utrum collocetur in quaestionibus accidentis aut generis. Qui enim intellexit intelligit Iunt. de ente illud quod commune post est Iunt. est decem praedicamentis, dixit quod collocatur in quaestionibus generis; et qui intellexit de ente illud quod intelligitur de vero, dixit quod collocatur in quaestionibus accidentis" (ed. R. Ponzalli, pp. 132-133; Iunt. 1552, 8: 55v; Iunt. 1562, 8: 117r-v).

Sed modo videtur quod isti vel forsan: illi (i i) E modi sint unus et idem modus; verum enim sequitur consequitur P ens. Unde unumquodque sic sic ... sicut] sicut ... sic E se habet ad verum corr. (per expunc.) ex: ens P sicut sic ... sicut] sicut ... sic E ad esse ad esse] se habet ad ens P ;Aristot., Metaph. 2.1.993b30-31. igitur 'ens' et 'verum' idem significant.

Dicendum praem. Et P quod licet 'ens' et 'verum' idem significent significant EP , 'verum' tamen per esse alterum dicit idem quod 'ens'. 'Verum' enim dicit illud idem P in cognitione quod dicit ens extra animam esse. Unde 'verum' dicit accidens corr. (per expunc.) ex: ens P super supra P rem quam significat 'ens', et ideo potest hoc problema 'estne homo?' esse problema accidentis, habito respectu ad verum quod cadit in cognitione nostra. Et dico 'verum in cognitione nostra' Et — nostra om. (hom.) P excludendo verum quod cadit in cognitione Primi, quod quidem accidens non est.

Et add. sic patet P quod si non esset intellectus causatus, non esset verum sub intentione veri; et tamen cum P illud quod est verum non est nisi verum in nisi verum in] ibi v. sine P cognitione Primi. Et si per impossibile P 11rb poneretur Primum non esse et res remanere manere P , non esset verum sub intentione veri, esset tamen illud quod significat 'verum', non tamen autem P sub ratione sub qua significat.

Ad obiecta dicendum quod enuntiabile non comprehenditur sub primo modo eius quod est ens, quia neque est genus neque species neque individuum in aliquo praedicamento, ut inferius patebit. Est tamen ens contentum sub secundo modo, scilicet sub vero, et ille modus est ens per extensionem. Unde proprie loquendo non est alius modus quam primus, quia dicere quod verum est ens est extendere hoc nomen 'ens'. Et quod hoc sit verum hoc sit verum] haec sit vera E patet; esse enim non est ens, et tamen est aliquid. Unde proprie loquendo est haec ante est P falsa, 'esse est ens', sed per maximam extensionem potest dici aliquo modo.

Tertius autem modus entis per se non est nisi nec post differentia P differentia membrorum entis primi modi. Actus enim et potentia sunt differentiae entis om. P primi modi.

Ad aliud [8.Q2B] quod verum quod post est E est ens per se secundo modo continet sub se verum complexum et incomplexum.

Estne ergo extensio dicere quod verum incomplexum est ens vel est ens vel om. P sit ens?

Dicendum quod sic; 'ens' enim significat rem exsistentem extra intellectum; 'verum' autem, sive sit complexum sive incomplexum, significat add. id P quod significat prout est in cognitione add. vel in operatione ad aliud P .

Ad aliud [8.Q2C] quod causa prima add. sed exp. q E non continetur sub significatione 'entis per se' nec 'substantiae'; non enim comprehendit primus philosophus sub 'ente' et 'substantia' nisi causata, quia non alia nisi quae sunt sub genere, et ideo sub modis 'entis' et 'substantiae' non comprehenditur causa prima. Comprehendebatur autem s. lin. P sub significationibus 'initii', 'causae om. P ', et 'unius'.

Ad aliud [8.Q2D] quod quidquid est bonum est bonum per finem, et distinguet finem post, [per cuius distinctionem habetur distinctio boni; ideo bonum non distinguit. Et similiter falsum distinguetur post,]Omissio per homeoteleuton in EP suppletur ex redactione longiori. et quia per distinctionem definitionem E falsi potest haberi distinctio definitio E veri, ideo verum non distinguit.

8.Q3 Et nota verbum Commentatoris dicentis quod homo uno modo differt ab animali, alio modo non alio modo non om. P .Averroes, In Metaph. 5.13: "Et determinandum est in eis quae dicuntur idem essentialiter hoc quod sunt duo essentialiter uno modo et idem duo Ponzalli essentialiter alio essentialiter alio] essentialitera lio Ponzalli modo. Sicut dicimus: omnis homo est animal; homo enim essentialiter differt ab animali add. in Iunt. uno modo et sunt idem essentialiter alio modo" (ed. R. Ponzalli, p. 128; Iunt. 1552, 8: 55r; Iunt. 1562, 8: 116r). Cf. Rufus, MMet 5.9: "Nota hic verbum Commentatoris, dicentis quod homo uno modo differt ab animali, alio modo non" (Q290.47va).

Sed illud non videtur intelligibile intelligere P , cum animal sit pars essentiae hominis.Cf. Rufus, MMet 5.9: "Sed non videtur istud intelligibile, cum animal sit pars essentialis hominis" (Q290.47va).

Et si add. sed exp. e E iste vel forsan: ille (i e) E sermo habeat vel forsan: habet (ht̄) E veritatem, tunc potest faciliter responderi ad illam om. P quaestionem add. si dicam P , 'Estne homo animal?', sub qua quaestione continetur post quaestio P haec quaestio, sic quod in illa ratione E 10rb in qua differt homo ab animali add. et P est haec quaestio ponens in numerum et continetur sub quaestione 'Quia est?'. Secundum autem quod non differt ab ipso est quaestio non ponens in numerum et continetur sub quaestione 'Quid est?'.

Sed modo quaeratur ab eo qui sic respondet quomodo differt homo ab animali add. sed exp. quod haec essentia non est illa essentia E et quomodo non.

Dicendum praem. Ad hoc P quod sic differt homo ab animali quod haec essentia non est illa essentia. Genus enim non est species, nec e converso. Unde possumus possimus P considerare illa dupliciter: aut prout sunt essentiae, et sic cum nomina ipsorum imponantur vel forsan: imponuntur (impo tur) E a diversis, dicemus ipsa sic considerata esse diversa, et sic homo differt ab animali. Si autem consideraverimus illa prout sunt natura naturae P et res, sic non differt homo ab animali nec alia.Cf. Rufus, MMet 5.9: "Sed intellige quod homo differt ab animali per essentias, quoniam essentia unius non est essentia alterius; genus enim non est species nec e converso. Considerando igitur ipsa prout sunt essentiae sunt diversa, considerando vero prout sunt res et natura sunt eadem" (Q290.47va-vb). Cf. etiam Aspall, In Metaph.: "Duo notabilia dicit Commentator super hunc passum. Unum est quod essentialiter differunt animal et homo. ... Aliter dicitur quod differunt essentialiter, quia essentia animalis differt ab essentia hominis, non tamen res a re" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 90va-vb).

[Pars IX: De ante]

EtLemma et quaestiones 9.Q1 et 9.Q2 ("Et — quam materia") desunt in codice E. quaedam dicuntur ante [5.11.1018b9 tc16].

9.Q1 Potest quaeri de hoc quod dicit in littera [5.11.1019a7-9 tc16] quod ens in potentia est ante ens in actu.

Videtur enim hoc esse falsum.

Probat enim in XI X P huius philosophiae quod ens in actu est ante ens in potentia,Aristot., Metaph. 12.6.1071b12-1072a9. et tamen apparet contrarium. Materia enim est ante compositum, et pars ante totum. Est ergo quoquomodo ens in potentia ante ens in actu et e converso.

Ad hoc dicendum quod ens in actu est ante ens in potentia — ante, dico, cognitione, ut vir ante puerum, et forma ante materiam. Ens in potentia est ante ens in actu — ante, dico, secundum motum, ut materia ante formam.

Et si quis dicat quod materia prima non est sub motu, et sic non est ante formam — ante, dico, secundum motum:

Dicendum quod materia est ante formam origine quadam, et iste motus non debet reduci ad motum nisi large sumamus 'motum' et — motum 2] et iste modus 'ante' debet reduci ad ante secundum motum, ut large sumamus 'motum' NSV .

9.Q2 Consequenter quaeritur, cum distinguit hoc ipsum 'prius' in libro Praedicamentorum,Aristot., Praed. 12.14a26-b23. et non sunt nisi quinque modi ibi; hic autem novem modi sunt eius quod est ante; idem autem prius et ante; ergo ibi diminutus vel hic superfluus.

Item, ibi non est prius secundum motum, ergo diminutus.

Et dicit Commentator quod prius dignitate deficit hic.Averroes, In Metaph. 5.16: "Et innuit quod add. haec Iunt. divisio, qua ipse [Plato] usus fuit in priori et posteriori, est quam dixit in fine praedicamentorum, scilicet quinque genera famosa. Et non est dubium ex hac divisione hic haec Iunt. dicta dividitur diminuuntur Iunt. hic 'primum' in dignitate, sicut dividitur diminuitur Iunt. ex illa divisione 'prius' in cognitione" (ed. R. Ponzalli, pp. 143-144; Iunt. 1552, 8: 57r; Iunt. 1562, 8: 121r).

Sed in veritate, ut mihi videtur, hoc est falsum; hic enim intelligit hic enim intelligit] habetur ( add. hic N) e. NSV prius dignitate per hoc quod dicit 'dominus in comparatione ad dominatum' [5.11.1018b22-23 tc16].

Item, Commentator dicit quod in Praedicamentis deficit dicit P ante secundum motum et ante secundum locum et ante secundum cognitionem.De ante secundum cognitionem loquitur Averroes, In Metaph. 5.16, ed. R. Ponzalli, p. 144; Iunt. 1552, 8: 57r; Iunt. 1562, 8: 121r, ut fertur supra. Ipsum tamen de ante secundum motum et ante secundum locum loquentem non invenimus.

Sed debetis scire quod ante secundum motum expresse non ponitur in Praedicamentis; subintelligitur tamen, quia comprehenditur sub ante secundum sub P tempus. Prius autem [secundum] cognitionem comprehenditur ibi secundum illum modum prioritatis qui est "a quo non convertitur consequentia."Aristot., Praed. 12.14a34-35: "Prius autem videtur esse illud a quo non convertitur subsistentiae consequentia" (AL 1.1: 37). Ante autem secundum locum deficit ibi, aut quia non pertinebat ad ipsum P 11va ponere tot modos quot et hic, aut quia latet multos ante secundum locum.

Et forte iste modus 'ante' est modus famosus sub hoc nomine, quod probari potest: Dicit Aristoteles in IV Physicorum quod prius et posterius primo sunt in loco, deinde in motu, ultimo in tempore;Aristot., Phys. 4.11.219a14-25. sed prius et ante idem; igitur modus famosus eius quod est ante est ante secundum locum.

Contra: Causa prima est ante causata et uno modo eius quod est ante. Et constat quod iste modus quo Ipse specie P est ante sua causata nobilissimus modus eius quod est ante. Sed iste modus non est ante secundum locum; ipsa enim prima causa non est localis.

Item, substantia est ante omnia accidentia. Iste modus ante nobilissimus est, et tamen non est ante secundum locum; substantia enim quae est materia vel forma non est situalis.

Argumenta consimilia possunt concludi concludere NSV quod quem P substantia quae s. lin. P est forma nobilior est composito composita P et quod modus famosus sub hoc nomine 'substantia', et ipsa forma dat esse in om. NSV composito.

Ad idem: nomen principaliter corr. (per expunc.) ex: simpliciter P significat formam, secundario aggregatum add. igitur nomen 'substantiae' primo significat formam, secundario aggregatum NSV ; ergo etc.

Deinde, substantia dicitur a substare; ergo quod magis substat, magis est substantia; sed materia maxime substat; ergo maxime dicitur substantia. Ergo primus modus huius nominis primus — nominis] modus famosus in hoc nomine NSV 'substantia' convenit materiae.

Ad primum dicendum duobus modis: Uno modo quod non est univocatio in hac praepositione corr. ex: propositione P 'ante', sed pura aequivocatio, et ideo non est aliquis modus famosus in hoc nomine 'ante'. Alio modo quod modus famosus est ante secundum locum; causa ratio NSV enim eius quod est ante prior maior N, verior SV est in loco quam in alio, et hoc propter primam contrarietatem quae est in loco, quae est maxima distantia, utpote primi et ultimi et ante et post.

Ad argumentum in contrarium dicendum quod distantia quae est inter causam et causatam non est in genere, et ideo non salvatur ratio eius quod est ante in prima causa in relatione ad causatum.

Et iterum ideo P , 'primum' negat prius et non ponit posterius, et ideo non est relativum. A prima autem causa non est relatio ad causata, et ideo 'primum' salvatur in ea et vere de ea dicitur. 'Ante' autem est relativum et ponit posteriora, et ideo non dicitur proprie 'ante' de prima causa.

Ad aliud quod illud argumentum non valet: 'duo communicant unum nomen, scilicet nobilius et ignobilius; igitur nobiliori primo convenit', quia illud nomen forsan non imponitur ob intentionem nobilitatis. Et ideo si substantia conveniat formae et individuo composito compositarum P , non tamen primo convenit formae; non enim imponitur ab intentione add. nobilitatis NSV .

Ad aliud: [duo] dico cum dico 'substare', scilicet 'sub' et 'stare'. Et si materiae magis convenit esse sub, non tamen magis convenit stare, sed magis individuo. [Et ideo totum nomen convenit magis individuo]Omissio per homeoteleuton in P suppletur ex redactione longiori. quam materiae, cum illud in hoc nomine composito quod magis convenit individuo sit formale respectu alterius, et ideo magis dicitur individuum compositum substantia quam materia.

[Pars X: De potentia]

Potentia dicitur multis modis Potentia — modis lac. E [5.12.1019a15 tc17].

10.Q1 NotaHaec nota ("Nota — peius") deest in codice E. quod dicit Commentator quod sub quinto modo potentiae continetur secundum genus qualitatis, scilicet naturalis potentia vel impotentia. Naturalis enim potentia impotentia P continetur sub habitu per quem quam P non recipiunt res transmutationem ad peius.Averroes, In Metaph. 5.17: "Deinde induxit modum quintum, et dixit: Et etiam dicitur potentia in omnibus entibus, etc., idest: et dicitur potentia de formis et habitibus, quibus res non recipiunt passionem et transmutationem et universaliter non facile moventur ad peius, scilicet ad corruptionem aut ad aut ad] et Iunt. diminutionem. Omnia enim quae franguntur et universaliter quae facile transmutantur ab extrinsecis accidit eis hoc, non quia habent potentiam sed quia diminuitur ab eis aliqua post potentia Iunt. potentia. Et ista potentia est genus qualitatis, quae dicitur naturalis potentia et vel Iunt. impotentia" (ed. R. Ponzalli, pp. 149-150; Iunt. 1552, 8: 58r; Iunt. 1562, 8: 123r).

Potest praem. Consequenter P dubitari de hoc quod dicit auctor [5.12.1019b3-11 tc17] quod subiectum cum habeat habitum et ipsum amittat amittit P , habet aliquod principium corruptibile vel corruptibile vel om. P corrumpens ipsum habitum.

Hoc enim videtur falsum; nihil enim corrumpitur nisi per suum contrarium. Igitur Ergo P si habitus corrumpatur corrumpitur P , hoc erit per suum contrarium; sed hoc non est nisi privatio; ergo privatio est in eo. Ergo simul et semel privatio et habitus in eodem, vel erit privatio antequam sit.

Illud principium corrumpens habitum videtur quod sit privatio: una de causa, quia opponitur habitui; alia de causa, quia inducit privationem. Non enim potest inducere nisi suum simile. Ergo expellit habitum; ergo non compatiuntur se ad invicem ad invicem post subiecto P in eodem subiecto. Sed habitus infuit prius; ergo ipsum illo eo P tempore non infuit. Ergo iam acquisitum est de potentia ad actum. Principium autem inducens ipsum aut est privatio aut habitus. Si privatio, aeque de ea potest esse quaestio quomodo P , et erit processus in infinitum. Ergo non erit aliquod principium inducens privationem, ex quo omne principium inducens privationem est privatio.

Dicendum praem. Ad hoc P quod sicut habetur in VII PhysicorumAristot., Phys. 7.3.246a29-b27. quod ad habitum non est motus nisi per accidens, sed ad ea quae antecedunt habitum est motus per se, ut ad qualitates sensibiles, et quia ipsis inductis inducitur add. habitus P vel privatur, sic quod cum subiectum amittat amittit P aliquem habitum, motus non est ad illum add. habitum P nisi per accidens, sed ad alia quae antecedunt ipsum habitum. Unde principium istius transmutationis non corrumpit habitum nisi per accidens solum ante per P . Non enim intendit vel forsan: intelligit (in t) E illud illum P corrumpere, sed transmutare qualitatem, qua transmutata et corrupta sequitur amissio P 11vb habitus, et ita praesentia privationis. Et ita per accidens est sermo verus verius P cum dicit, "Est aliquod principium corrumpens habitum quantum ad hoc." Etsi tamen non sit principium transmutationis corr. (per expunc.) ex: privationis E respectu add. istius NSVY Siglum Y in lectionibus variantibus notat repetitionem trium foliorum in codice V. habitus nisi per accidens, est tamen per se principium transmutationis respectu alterius antecedentis istum habitum.

Et s. lin. P attende quod quia materia est substantia, et potentia materiae est proprium medium inter materiam et quantitatem, ideo interseritur capitulum potentiae corr. ex: positione E, de potentia P inter capitulum substantiae et capitulum om. P quantitatis.

Et nota quod natura comprehenditur apprehenditur P hic sub sexto modo potentiae, et est quando quomodo P transmutatur aliquid ad aliud, sive peius sive melius.

Et nota quod potentia activa acta P communiter et s. lin. E proprie dicitur, et similiter passiva add. Natura autem continetur sub potentia activa communiter. Et similiter passiva SVY, sed non add. N potest distingui per has differentias, 'communiter' et 'proprie'.

10.Q2 Sed modo videtur quod modus famosus in sub P hoc nomine debeat dici potentia passiva potius quam potentia om. P activa sic: potentia et actus opponuntur; actus autem debetur formae; igitur ergo P potentia appropriatur materiae. Potentia igitur quae materiae corr. ex: maxime P convenit est maxime corr. ex: maxima E, maxima P potentia et dignissima et dignissima s. lin. E sub hoc nomine significatio significata P . Ista vel forsan: Illa (i a) E autem est potentia ante est P passiva; igitur ergo P etc.

Item, potentia proprie dicta non est nisi in rebus possibilibus lectio dubia P esse et non esse; sed nihil possibile post est P est esse et non esse nisi per materiam; ergo igitur P potentia proprie dicta nusquam est nisi per naturam materiae.

Item, omnis potentia aut est formae aut materiae formae aut materiae] m. aut f. P . Potentia materiae ex materia est, potentia autem om. P formae ducit originem ex potentia materiae; ipsa enim forma ducit originem ex materia. Igitur Ideo P omnis potentia causatur ex a NSVY potentia materiae; igitur prima significatio 'potentiae positione E, materiae P ' est potentia materiae.

Ad hoc dicendum est om. P duobus modis: Uno modo quod conclusum est verum, auctor tamen, quamvis non recapitulet nisi primum modum, intelligit vel forsan: intendit (in t) E ambos, quia non distinguit quantum ad hoc inter primum modum et secundum. Alio modo quod sicut hoc nomen 'substantia' prius concedebatur formae quam materiae, similiter add. autem P 'natura', dicebatur autem materia natura, quia ipsa erat deferens naturam, eodem modo dicendum quod potentia passiva materiae est add. quia P subiecta potentiae formae activae, E 10va et est ei necessaria actio occasio SVY, sed actio N , sine qua impossibile est ut compleat suam operationem. Unde in hac ratione magis propria significatio 'potentiae' dicitur potentia activa quam passiva.

Sed nota quod actus dupliciter post dicitur P dicitur. Actui autem primo non opponitur potentia, sed est ipsa potentia, sed actui secundo. Actus enim secundus est ipsum operari in obiectum; actus autem primus est forma vel habitus absolute consideratus in se, et om. P non inquantum ex ipso egreditur operatio.

[Pars XI: De quantitate]

[Pars XII: De qualitate]

QualitasLemma et quaestiones 12.Q1, 12.Q2, et 12.Q3 ("Qualitas — elementorum") desunt in codice E. dicitur [5.14.1020a33 tc19].

12.Q1 Et nota quod dicit CommentatorAverroes, In Metaph. 5.19: "Et Etiam post Aristoteles Iunt. Aristoteles hic post videtur Iunt. non videtur numerare in qualitate genus quod dicitur secundum potentiam et impotentiam naturalem. Ista enim sunt propter praeparationes et actiones, et om. Iunt. potentiae non sunt om. Iunt. qualitates in actu; et istae praeparationes consequuntur qualitates substantiales. Et inquantum sunt potentiae numeravit eas in potentiis in potentiis] inter potentias Iunt. , et inquantum sunt praeparationes sunt privationes. Non est perscrutatus de illis eis Iunt. in om. Iunt. septimo Physicorum utrum in eis sit motus an aut Iunt. non" (ed. R. Ponzalli, pp. 167-168; Iunt. 1552, 8: 60r; Iunt. 1562, 8: 127r). quod naturalis potentia et impotentia uno modo dicuntur potentiae, alio modo praeparationes post qualitates sed corr. P ad qualitates sensibiles. Inquantum autem dicuntur dicunt P potentiae hic non numerantur inter significationes 'qualitatis', et comprehenduntur sub una significatione 'potentiae'. Inquantum autem sunt praeparationes [ad qualitates] in actu sunt qualitates diminutae, et ideo istas non numerat Aristoteles inter significationes 'qualitatis', et ob istam causam omittit Aristoteles in VII Physicorum ista, cum probet quod ultimum movens et primum ultimum — primum] p. movens et u. P motum simul sunt.Aristot., Phys. 7.2.244a25-245a26. Cf. Rufus, In Phys. 7.1.8, ed. R. Wood, pp. 204-205.

12.Q2 Et nota quod ratio add. Commentatoris SVY, sed non add. N quare hic [5.13.1020a28-32 tc18] ponit motum esse speciem [quantitatis] et non in Praedicamentis,Aristot., Praed. 6.4b20-6a35. est quia est species in veritate; [ideo] hic posuit. Quia autem consuetudo habuit quod motus non mensuratur per partes, sed per spatium vel tempus, et ideo non erat secundum consuetudinem quantitas nisi per accidens, ideo dimisit ibi; et ut breviter dicatur, quia non narravit nisi ibi P modos famosos.Averroes, In Metaph. 5.18: "Et posuit hic motum de spetiebus quantitatis, quod non fecit in libro Praedicamentorum, et illic locum quod non fecit hic. ... Motus autem non est consuetudo ut mensuretur per suam partem sed per suum spatium aut per tempus, et ideo non nominavit illum in praedicamento quantitatis in Praedicamentis. Et illic solummodo intendit numerare speties famosas quantitatis" (ed. R. Ponzalli, p. 161; Iunt. 1552, 8: 59v; Iunt. 1562, 8: 125v).

Quare autem hic locum non enumerat inter species quantitatis qualitatis P , ratio Commentatoris manifesta est in commento.Averroes, In Metaph. 5.18: "Et forte dimisit locum post hic Iunt. hic, quia apud ipsum est de passionibus quantitatis, et ideo non posuit ipsum in eis quae sunt quantum per suam substantiam" (ed. R. Ponzalli, p. 161; Iunt. 1552, 8: 59v; Iunt. 1562, 8: 125v).

Aliquo tamen modo potest dici quod per superficiem dedit intelligere locum; locus enim addit naturam super superficiem. Unde si natura auferatur, non est res alia et alia locus et superficies; unde solum add. sed exp. h P apud considerationem logici et physici distinguuntur locus et superficies ad invicem.Cf. Anon., In Metaph.: "Et non enumerat hic locum, quia locus quoad suam continentiam non differt a superficie, licet quoad suam potentiam" (Oxford, Merton 272, fol. 46ra).

Et nota quod per tempus dedit intelligere motum ibi, et hic tempus per motum; in ratione autem in qua tempus est continuum, et motus similiter, non sunt tempus et motus continuum et continuum, sed unum continuum.

12.Q3 Et nota quod ratio Commentatoris quare Aristoteles dicit in hoc loco [5.13.1020a23-25 tc18] magnum et parvum esse quantitates per se, et in libro PraedicamentorumAristot., Praed. 6.5b27-29. oppositum plana est in commento.Averroes, In Metaph. 5.18: "et om. Iunt. magnum et parvum, cum accipiuntur secundum quod sunt dispositiones magnitudinis essentiales, dicuntur esse passiones et accidentia quantitatis. Et cum respiciunt respiciuntur Ponzalli unum in respectu alterius videntur collocari in capitulo relationis: relatio enim accidit quantitati et ceteris praedicamentis" (ed. R. Ponzalli, pp. 159-160; Iunt. 1552, 8: 59r; Iunt. 1562, 8: 125r-125v).

Sed dicendum est ad hoc alio modo quod magnum et parvum aut dicuntur absolute, et sunt maximum et minimum, et sunt contraria quodammodo modo diminuto NSVY , et sic sunt add. sed exp. qualitates P quantitates. Si autem non s. lin. P dicantur absolute sed in relatione, sic sunt relativa et non quantitates.

Et nota quod grave et leve numerantur hic inter quantitates qualitates P [5.13.1020a22 tc18], non quia sunt quantitates qualitates P , sed quia eadem divisione dividuntur qua et quantitates corr. (per expunc.) in: qualitates P ; sunt enim in rei veritate qualitates essentiales elementorum.

[Pars XIII: De relatione]

QuaedamLemma et quaestiones 13.Q1 et 13.Q2 ("Quaedam — quam scientia") desunt in codice E. relativa etc. [5.15.1020b26 tc20].

13.Q1 Apparet ex illa littera, "Et tunc dicetur bis" [5.15.1021a32-33 tc20], secundum quod exponitur Apparet — exponitur] Sed modo apparet ( lectio dubia Y) quod si hoc sit verum NSVY , quod erit nugatio in omnibus relativis, ut si dicam, 'Duplum dimidii dimidii duplum] dimidium P duplum add. et (quia S) in hoc quod dico 'duplum' intelligitur dimidium; possum ergo exponere (exprimere S) et dicere NSVY ', 'Duplum dimidii [dimidii] duplum'.

Ad hoc dicendum quod nugatio est in exemplo quod ponit ibi quod ponit ibi] praedicto scilicet NSVY [5.15.1021a31-32 tc20] in sciente et scientia, P 12ra quia dictum est quod scientia essentialiter refertur ad scientem; sciens autem essentialiter refertur ad scientiam; ergo sub nomine 'scientiae' actualiter intelligitur sciens, et sub nomine 'scientis' scientia. Et ideo non potest quis extrahere a sciente scientiam sciente scientiam] scientia scientem NSVY , ita quod remaneat remanea P scientia, quin semper sub nomine 'scientiae' actualiter intelligitur sciens, cum unum sit essentiale alii. Et ideo dato quod scientia essentialiter referatur ad scientem, sequitur nugatio. Sic autem non est in vere relativis; neutrum enim significatur actualiter sub nomine alterius, sed tantum potentialiter, et ideo cum unum extrahatur ab altero, non potest iterum extrahi, quia iam extractum est et reductum de potentia ad actum.

Sed nota quod in nobis verum est quod scientia constituit scientem et non e converso; in causa autem prima non est verum, quia ibi idem est scientia et sciens.Cf. Buckfield, Sententia cum divisionibus in Metaph.: "Intelligendum est tamen quod scientia in nobis constituit scientem, et intellectus intelligentem, et non e converso. In prima autem causa non sic, quia in ipso est post idem C idem scientia et sciens, et intellectus et intelligens" (Cambridge, Gonville & Caius 367/589, fol. 202va; Oxford, Balliol 241, fol. 29rb).

13.Q2 Nota post om. NSVY mirabile verbum, quoniam quod dicit Commentator super illud passum NSVY dicit enim quod Aristoteles intendit declarare causam quare non sequitur, si genus dicatur ad-aliquid, quod et species. Et est causa quia illud genus non est genus s. lin. P in veritate. Unde dicit quod scientia non est genus in veritate ad medicinam. Dicit enim quod si s. lin. P scientia referatur ad scientem essentialiter, et medicina ad medicum medicinatum P , esset scientia genus ad medicinam et sciens ad medicum. Et videtur innuere per hoc quod ars magis debet dici genus ad medicinam quam scientia.Averroes, In Metaph. 5.20: "Et intendebat declarare post hoc Iunt. per hoc causam propter quam accidit quod aliquod genus sit relativum et sua speties non sit relativa. Et causa in hoc est quia quod Iunt. non est genus in rei veritate. Scientia enim non est genus medicinae in rei veritate, nisi scientia diceretur secundum relationem ad scientem et medicina ad medicum. Tunc enim scientia esset genus medicinae et sciens genus medici" (ed. R. Ponzalli, p. 178; Iunt. 1552, 8: 61r; Iunt. 1562, 8: 129v).

[Pars XIV: De perfecto]

Perfectum dicitur Perfectum dicitur lac. E [5.16.1021b12 tc21].

[Pars XV: De fine]

15.Q1 Sed modo Sed modo om. P potest quaeri de puncto et linea sic: punctus et linea accidentia sunt; habent igitur subiectum proprium. Illud autem subiectum, ex quo non potest esse accidens purum, cum quodlibet accidens fundatur supra substantiam, aut est substantia aut aggregatum. [Non aggregatum;]Omissio per homeoteleuton in EP suppletur ex redactione longiori. nullum enim accidens est prius puncto; unitas enim s. lin. E non est prior ordine post puncto P puncto, etsi sit prior dignitate.

Iterum praem. Et P , unitas est "substantia non posita," et punctus est "substantia posita."Aristot., APos 1.27.87a36. Ergo Igitur P subiectum puncti non est aggregatum ex substantia et unitate. Oportet igitur, ut videtur, quod subiectum puncti sit substantia solum.

Idem videtur de linea; non nonne E enim aggregatum ex substantia et puncto est subiectum lineae. Nam si sic, esset linea accidens puncto. Si ergo igitur P substantia linea E est proximum subiectum tam puncto quam lineae, aut est substantia materia materiae E aut forma aut compositum. Si compositum, contra: compositum est corpus. Si ergo compositum esset substantia puncti et lineae, igitur om. P corpus erit ante corpus P prius puncto et linea.

Et si quis dicat quod corpus-substantia bene potest esse prius puncto, non corpus-quantitas:

Videtur adhuc quod corpus-substantia non possit vel forsan: potest (p t) P esse subiectum puncti et lineae sic: Corpus-substantia est subiectum proprium s. lin. E, ante subiectum P corporis-quantitatis, sed sicut subiectum post proprium P proprium se habet ad propriam passionem, sic principia subiecti ad principia passionis. Igitur si corpus-substantia est subiectum corporis-quantitatis, materia vel forma esset essent E subiectum lineae et puncti, quae sunt principia corporis-quantitatis. Substantia ergo composita non erit subiectum istorum horum P proximum ante subiectum P . Et si sic, ergo nec forma; forma enim nulli subsistit nisi secundum quod in materia et inquantum huiusmodi; sed cuicumque ipsa talis exsistens s. lin. E, om. P subsistit corr. (s. lin.) ex: subsistens E , et compositum. Ergo Igitur P si compositum non potest esse subiectum, nec forma.

Item, divisio formae opponitur divisioni quantitativae; sed eadem est divisio quantitatis et divisio per materiam formam E ; ergo igitur P divisio quantitatis sequitur naturam materiae et non naturam corr. ex: materiam P formae add. sed exp. f P . Quantitas igitur a forma non causatur, nec principia quantitatis.

Item, punctus est substantia posita. Constat quod add. haec NSVY substantia posita forma non est; non est s. lin. post forma P enim forma posita nisi in materia. Substantia igitur quae est primo posita est materia. Cum s. lin. E igitur punctus est substantia primo posita, erit punctus materia posita, et sic s. lin. P erit accidens materiae, et non formae.

Item, quantitates qualitates P prius sunt rep. sed corr. P in materia quam in forma; dimensiones enim non terminatae prius sunt in materia quam in dimensiones — in 2 mg. P forma; forma om. P enim igitur P non est praecisum subiectum quantitatis; igitur materia erit subiectum tam punctis puncti P quam lineae.

Sed modo videtur quod ipsa om. P non sit subiectum lineae. Simplicioris add. enim P passionis subiecti P simplicius post est P est subiectum. Ergo Igitur P si punctus est accidens simplicius quam linea, ipsius erit simplicius subiectum quam lineae. Igitur si materia est proprium subiectum puncti, non erit ipsa proprium subiectum lineae.

Item, quaeratur quid est punctus et quid linea.

Et si quis dicat quod linea est longitudo etc.:Cf. Euclides, Elem. geometr. 1, def. 2: "Linea est longitudo sine latitudine, cuius extremitates quidem duo puncta sunt" (tr. Chester(?), ed. H. Busard & M. Folkerts, 1:113).

Quaeratur ab eo quid est longitudo. Et sic procedendum est cum eo donec ponat substantiam in definitione accidentis; in definitione enim cuiuslibet accidentis accipitur substantia, ut dicit Aristoteles.Aristot., Metaph. 7.5.1031a2-3.

Item, dicit Aristoteles in Posterioribus, "Idem est scire quid add. est P et propter quid add. est P "Aristot., APos 2.2.90a31-32. (ad minus est hoc ad minus est hoc] hoc est ad m. P verum in accidentibus); sed haec definitio lineae, 'longitudo' etc., non dicit propter quid ipsius lineae; ergo igitur P nec quid; ergo nec non est P propria definitio.

Sed modo videtur quod materia non sit subiectum puncti neque lineae sic: Formae mathematicae abstrahuntur a materia; ergo igitur P subiectum universaliter non erit in om. P materia, vel illarum non erit in materia. Punctus Positione cuius P autem om. P et linea sunt res mathematicae. P 12rb

Item, res mathematicae, ut dicit Aristoteles, sunt ante ut P in quarum quorum E definitionibus non apparet materia;Aristot., Metaph. 6.1.1025b30-34. sed in definitione accidentis accidentium P apparet proprium subiectum; ergo etc.

Item, quaeratur: punctus aut est species, aut non.

Quod sic patet: praedicatur enim de pluribus differentibus numero etc. Et si sic, habet genus; illud genus aut est genus medium aut add. est genus P generalissimum. Si medium, ergo erit aliquod generalissimum supra super P ipsum; illud genus ergo P generalissimum aut est quantitas, et sic de aliis praedicamentis om. P . Si quantitas vel aliquod aliorum praedicamentorum om. P , quantitas praedicatur E 10vb de puncto posito P vel aliquod aliorum — quod est inconveniens dicere. Si autem ergo P suum genus non sit erit P contentum sub aliquo aliorum, erit ergo genus P undecimum generalissimum.

Item, nomen 'puncti' quid significat? Aut ergo om. P purum accidens, aut aggregatum ex substantia subiecto E et accidente, ita quod substantia sit pars eius. Et bene videtur hoc; dicitur enim quod punctus est substantia posita.Aristot., APos 1.27.87a36. Et si significat si significat] significet P aggregatum, separetur illa substantia ab accidente, et quaeratur quid sit illud accidens. Et si dicatur quod sit om. P positio, quaeratur quid sit positio.

Dicendum praem. Ad hoc P quod primum subiectum puncti est substantia, et similiter lineae. Ista autem substantia est materia prima; subiectum autem corporis-quantitatis est substantia sub P composita.

Ad argumentum in contrarium dicendum quod etsi materia sensibilis non appareat apparet E in definitione rei mathematicae, materia tamen intelligibilis apparet materia — apparet] intelligibilis tamen a. m. P . Curvitas enim non definit materiam sensibilem; simitas autem definit. Unde res mathematica quamvis abstrahatur a materia sensibili, non tamen a materia intelligibili.

Ad aliud argumentum dicendum quod subiectum potest dici simplicius alio om. P duobus modis: aut quantum ad potentias, aut quantum ad substantiam eius. Punctus autem idem subiectum secundum substantiam habet et linea. Ipsum Ipsa EP autem inquantum est puncti subiectum simplicius est simplicitate potentiae quam inquantum est subiectum lineae. Subiectum enim puncti est substantia materiae primae in potentia ad situm simplicem. Et potest punctus de ea demonstrari sic: Habens talem potentiam necessario est post situata P situata; materia prima habet talem potentiam; ergo est situata. Subiectum enim lineae est substantia materiae primae sub potentia ad situs infinitos infinitas P secundum unam partem tantum.

Ad aliud quod obicitur dicendum add. sic P quod punctus est s. lin. P substantia posita materialiter definiendo punctum; formalis autem definitio est positio substantiae, et similiter formalis definitio definitionis NSVY unitatis est non positio substantiae,Cf. Aristot., APos 1.27.87a36. et intelligatur li 'non' privative. Linea autem secundum definitionem materialem est substantia materiae infinities replicata post situaliter P situaliter secundum unam partem tantum. Definitio autem formalis est replicatio sive replicabilitas situaliter infinita secundum unam partem tantum.

Ad aliud dicendum duobus modis: Uno modo quod punctus est positio, et continetur sub situ sive sub om. P positione, et est species positionis, quamvis hoc sit contra Commentatorem dicentem quod positio dicitur dupliciter: Uno modo ordinatio corr. ex: ordinatione P rei in loco, et est praedicamentum per se; et est ipsa positio potentia ante ipsa P ordinatio partium in toto, et est differentia quanti. Punctus autem secundum ipsum continetur sub positione quae est differentia quanti.Averroes, In Metaph. 5.24: "Situs invenitur in omni habente partes: aut per ordinem partium in loco, et iste est situs qui est praedicamentum, aut per ordinationem partium rei ad invicem, et iste est situs qui est est — est] situs e. Iunt. una differentiarum quanti, secundum quod dictum est in Praedicamentis quod quantum aliud habet situm positionem Iunt. , aliud non habet positionem" (ed. R. Ponzalli, pp. 192-193; Iunt. 1552, 8: 62v; Iunt. 1562, 8: 133r).

Dicit enim auctor Sex principiorum quod haec positio et illa utraque dicitur unum praedicamentum per se. Et hoc patet per definitionem positionis quam dat.Liber sex principiorum 6.60: "Positio vero est quidam situs partium et generationis ordinatio secundum quam dicuntur vel stantia vel sedentia vel aspera vel lenia vel quomodolibet aliter disposita" (ed. L. Minio-Paluello & B. Dod, AL 1.7: 48).

Dicit etiam quod proprium positionis post est P est proximo s. lin. E adhaerere substantiae subiecto E ,Liber sex principiorum 6.68: "Magis proprium autem videtur esse positionis substantie propius assistere omnibus quidem aliis formis superpositis; positio enim nihil aliud est quam naturalis ipsius substantie ordinatio que vel a principio quidem innata est, ut ea que asperis vel lenibus, equalibus vel inequalibus inest, vel a nature quidem motu consueto, ut sessio et accubitus et similia. Quidquid igitur est proxime substantie assistens, id necessario positio est" (ed. L. Minio-Paluello & B. Dod, AL 1.7: 51). quoniam positio secundum ipsum primo advenit materiae, et sic cum punctus penitus P sit accidens causatum a materia, continebitur sub positione quae non est quantitas.

Ad idem est hoc quod dicit quod "positio est effectrix qualitatum et quantitatum."Liber sex principiorum 2.25: "Qualitatum vero particularium positio effectrix est et quantitatum" (ed. L. Minio-Paluello & B. Dod, AL 1.7: 40).

Alio modo dicendum quod punctus est species in genere quantitatis qualitatis P , sed diminuta. Et ideo non ordinatur directe recte P sub illo genere, ita quod fiat propria post praedicatio P praedicatio illius generis de illo, sed obliqua; non enim dicitur, 'Punctus est quantitas', sed add. punctus est P 'quantitatis'.

Ad aliud quod non potest accidens sciri sine suo om. P subiecto. Unde non potest quis separare substantiam a positione vel secundum P positionem a substantia et et manere ante vel P manere materiae N, manifestare S, manifestare vel forsan: manere (ma re) VY quid est positio. Quid autem est sit P positio? Dicendum quod ipsa est propria aptitudo materiae primae, sub qua est ipsa susceptiva dimensionis et formae corporalis.

[Pars XVI: De per se] Quod est per se dicitur multis modis Quod — modis lac. E [5.18.1022a14 tc23].

[Pars XVII: De situ]

[Pars XVIII: De dispositione]

[Pars XIX: De passione] 19.Q1 Hic potest quaeri dubitari P [1] de quarto modo eius quod est add. esse P per se quem ponit hic [5.18.1022a32-36 tc23], scilicet quis est ille modus.

Et videtur per suam litteram quod ille modus post quartus P quartus solummodo solum P conveniat causae post primae P primae. Dicit Dico P enim quod quartus modus per se est quod non habet causam; nihil autem add. non E videtur non habere causam nisi causa post prima P prima; igitur soli causae primae convenit. Et si hoc est verum, diminutus est P 12va auctor in isto vel forsan: illo (i o) E capitulo. Non enim s. lin. P ponit quartum secundum E modum eius quod est per se positum ab illo in libro Posteriorum.Aristot., APos 1.4.73b10-16. Non enim continetur quartus modus ibi positus sub aliquo E 11ra25 trium modorum hic primo positorum. In libro enim Posteriorum dividitur vel forsan: dicitur (dr̄) E ex opposito contra istos istas P . Sub quarto etiam et E modo hic posito non continetur, ut iam ostensum visum P est.

Et cum hoc potest quaeri [2] quis quid NSV est quartus modus positus ab Aristotele in I libro P Posteriorum.

Et si quis dicat quod ille modus sit est P sicut si dicerem interfectum interiri interiit P secundum interfectionem:Aristot., APos 1.4.73b14-15, AL 4.1: 13.

Non bene respondet. Non enim dicit quid quod EP est iste ante est P, vel forsan: ille (i e) E modus. Dicit Dicitur E enim autem P Aristoteles quod quartus modus per se dicitur de illo "quod inest unicuique secundum quod ipsum vel est P secundum se ipsum."Aristot., APos 1.4.73b10-11: "Item alio modo quod quidem propter ipsum inest unicuique per se" (AL 4.1: 13).

Sed de hoc potest quaeri [3]: hoc hic P quod dico 'secundum se ipsum' aut refertur ei quod est quod est rep. E 'quod', aut add. sed exp. est P ei quod est dico P 'unicuique'. Si ei quod est unicuique, tunc non om. P differt quartus modus a secundo; secundus enim modus add. est P quando quomodo P subiectum accipitur in definitione passionis, et sic non dividitur iste vel forsan: ille (i e) E modus a secundo; homo enim dicitur risibile secundum ipsum. — Si autem hoc quod dico 'secundum s. lin. P se om. E ipsum' referatur ei quod est quod, tunc non differt quartus secundus EP modus a primo; animal enim inest homini secundum se ipsum, et om. P hoc est secundum quod animal.Cf. Kilwardby, In APos 1.4.73b10: "Adhuc, cum dicit hic quod predicatum inest subiecto propter ipsum, aut hoc pronomen 'ipsum' refertur ad hoc quod dixit 'quod', aut ad hoc quod dixit 'unicuique', sic dicendo: quod inest propter ipsum, per se inest. Si primo modo, tunc significat causam inherentie esse in predicato, et sic non differt a primo modo dicendi per se. Si secundo modo, tunc significat causam inherentie esse in subiecto, et tunc est secundus modus" (ed. D. Cannone, in "Le Notule Libri Posteriorum di Robert Kilwardby: il commento ad Analitici Posteriori I, 4, 73a34-b24 (per se)," Documenti e studi sulla tradizione filosofica medievale 13 [2002] 124).

Dicendum praem. Ad hoc P [ad 1] quod quartus modus positus in I Posteriorum et quartus hic positus sunt unus et idem modus, et in nullo differt unus ab altero, nec excellit unus alterum excellit unus alterum] excellitur u. ab alio(?) P .

Et si quis dicat, 'Nonne potest iste vel forsan: ille (i e) E modus esse modus per se dictus de Deo de Deo] de eo ante dictus P , et si sic, quis est ille?':

Dicendum praem. Ad hoc P quod primus add. modus et P , secundus et quartus sunt modi eorum quae qui P insunt alii per se. Et nullus talis invenitur in Deo, quia Deus nulli inest nulli inest om. P , nec passio aliqua ei post inest P inest. Si autem velimus extendere tertium modum, ita quod non solum conveniat individuo medio P composito, sed omni enti per se exsistenti, tunc illo modo potest dici, 'Deus est per se'.

Ad aliud [2] dicendum quod differt quartus modus a secundo in hoc quod in quarto modo praedicatio est immediata, in secundo autem modo P mediata. Quando corr. ex: Quomodo P enim passio praedicatur de subiecto post proprio P proprio, tunc est secundus modus, et est mediata illa praedicatio; demonstratur enim passio per causam mediam de subiecto de subiecto] de substantia ante per P . Quando Quomodo P autem praedicatur passio de causa media, et in praedicato termino replicetur forma causae, erit praedicatio immediata, et erit quartus corr. (s. lin.) ex: secundus P modus. — Et similiter quartus modus differt a primo; in primo enim subiectum non est causa praedicati, in isto autem modo subiectum est causa praedicati.

Potest autem ille om. P quartus modus esse ante quartus P quando quomodo P uno nomine lectio dubia P concreto nominetur subiectum et causa, et rep. E subiectum concretive add. tantum P et infinite, causa autem enim P in replicatione principaliter praedicatur P et finite. Verbi gratia, 'interfectum' cum dico, 'Interfectum interiit' etc., significat significatio(?) P subiectum concrete concretive P E 11rb et infinite, causam aliquando P autem principaliter ponitur P et finite corr. ex: infinite P .Cf. Albertus M., Analytica Posteriora 2.10: "Si vero praedicatum est propter ipsum, quod cum subjecto concernitur implicite vel explicite, tunc est per se. Et hujus exemplum est si aliquod interfectum sive decollatum interiit secundum interfectionem vel decollationem: tale enim praedicatum inest subjecto propter causam quae consignificatur in subjecto: cum enim dicitur interfectum, subjectum significatur indefinite ut aliquid interfectum et per interfectionem quae consignificatur circa illud indefinitum subjectum quod causa est praedicati quod est interiisse" (ed. A. Borgnet, OO 2: 43-44).

Si autem de tali nomine add. concreto P praedicetur passio, et etiam et etiam] etc. E replicetur ista praedicatio ista praedicatio] causa in praedicato P in forma abstractionis, erit secundus modus, ut hic: 'Interfectum interiit secundum interfectionem'.

De Ad P hoc autem quod quaeritur [3] cui inest hoc quod dico 'secundum [se] ipsum', dicendum quod ei quod est unicuique, et tamen non est quartus om. E modus idem add. cum P secundo corr. (per expunc.) ex: subiecto P ; subiectum enim non est causa immediata passionis.Cf. Kilwardby, In APos 1.4.73b10: "Et dicendum quod iste modus per se, quantum ad per se inherentiam, non differt a secundo modo: utrobique enim causa predicati est in subiecto propositionis, et ita est una causa per se inherendi; et ideo hoc pronomen 'ipsum' semper refertur ad hoc quod dico 'unicuique'. Et cum non ponatur modus iste nugatorie, differt enim a modo secundo per hoc quod modus secundus semper habet inherentiam mediatam et demonstrabilem, sed iste modus indemonstrabilem et inmediatam. Secundus enim modus est, cum predicatur passio de suo subiecto; et talis predicatio simpliciter immediata ⟨non⟩ est, causa tamen passionis in subiecto est. Quartus autem modus est, cum aliquid inest alii tamquam causa, et ita inter ipsum et subiectum non sit alia causa" (ed. D. Cannone, loc. cit., p. 125).

19.Q2 Consequenter quaeritur potest quaeri P de qualitate, scilicet quis est add. iste P modus famosus in hoc nomine 'qualitas'.

Dicendum praem. Et P quod prima species qualitatis; qualitas enim secundum Aristotelem est "secundum quam quales dicimur."Aristot., Praed. 8.8b25. Unde qualitas prout hic definitur est qualitas animati corr. (s. lin.) ex: animata(?) P . Cum autem dispositio sit et nascitur ex primis potentiis positionis E corporis sive animae, tam haec quam illa provenit ex potentiis animae, licet una per prius, altera per posterius. Unde nobiliores dispositiones sunt. Tales autem sunt quae continentur sub prima specie qualitatis. Ideo Item E modus famosus in hoc nomine 'qualitas' est prima species.

Et om. P nota quod anima scientia E est post modo P aliquo modo causa dispositionum add. sed exp. d P corporalium vel forsan: corporum (cor ū) P .

Et similiter nota quod per descriptionem qualitatis corr. (per expunc.) ex: corporum P datam in PraedicamentisAristot., Praed. 8.8b25-11a38. innuitur invenitur P analogia in hoc nomine 'qualitas'.

19.Q3 Consequenter quaeritur quid est add. unum P minimum mensurans quodlibet illorum eorum P quae sunt in illo isto P genere.

Et videtur quod nihil sit tale; nihil enim est univocum in om. P qualitatibus quibus pertinet motus et qualitatibus quibus non pertinet motus. Si autem esset minimum in isto genere, esset eis aliquid univocum.

Item, nulla est natura unigenea mensurans virtutem et colorem calorem P , neque virtutem et scientiam, neque scientiam et colorem calorem P .

Item, mensura est unigenea ipsi mensurato; in illo toto autem P praedicamento, P 12vb quod tot habet post diversas P diversas species, non potest esse unum mensurans unigeneum, sed in diversis generibus diversum et est P appropriatum, ut unde P in coloribus oportet quod color sit sis ante color P mensurans, et in aliis aliud om. NP, singulis singulum (sigu ū V) SV .

Ad oppositum sic:

Qualitas aut est unum genus, aut non. Si non est unum, sed duo vel tria, ergo plura sunt generalissima quam decem. Si est om. P unum genus, sed quorum idem est genus, et eadem materia, et convertitur, ergo igitur P si idem est genus qualitatis qualitas P , erit eadem materia et etiam appropriata. Et si prima est materia in illo genere, erit aliquod minimum mensurans quod est quod est] quodlibet SV, sed quod est N in illo genere. Erit enim aliquod accidens illius generis illius generis om. P causatum immediate om. P ab illa materia.

Ad hoc dicendum uno modo secundum Commentatorem.Averroes, In Metaph. 5.19, ed. R. Ponzalli, p. 167; Iunt. 1552, 8: 60r; Iunt. 1562, 8: 127r, ut fertur supra. Dicit enim quod naturalis potentia et impotentia non sunt qualitates in actu, sed praeparationes ad illas alias P .

Et si iste vel forsan: ille (i e) E sermo habet habeat P veritatem, tunc istae vel forsan: illae (i e) E qualitates possunt esse prima post origo P origo omnium qualitatum exsistentium in actu, et sic secundum illum modum est erit P invenire minimum in isto vel forsan: illo (i o) E genere.

Sed forte iste vel forsan: ille (i e) E sermo non habet veritatem; naturalis enim potentia videtur esse qualitas in actu ex quinto modo potentiae, qui est habitus vel forma per quam non transmutantur res omnino vel non de facili. Sub isto vel forsan: illo (i o) E enim om. P modo continetur naturalis potentia, et sic est qualitas in actu.

Item, naturalis potentia est qualitas corr. (per expunc.) ex: aliquid E per quam res post potest P potest de facili agere aliquid. Talis autem forma est res om. NSV ens s. lin. E, om. P in actu. [Igitur naturalis potentia est qualitas ens in actu.]Omissio per homeoteleuton in EP suppletur ex redactione longiori.

Et ideo dicendum est alio modo quod quaedam sunt qualitates quae per se ex motu acquiruntur, quaedam aliae lectio dubia corr. (s. lin.) ex: alias P etsi add. sed exp. ex se P ad eas corr. (per expunc.) ex: alias P non sit motus per se, tamen cum P sequuntur sequitur P motus factos factas P in substantiis circa esse EP qualitates quae immediate per motum acquiruntur, utpote habitus et dispositio, sicut est scientia et virtus et sanitas, et etiam figura quae est de quarto genere qualitatis quantitatis E . Unde nec prima species nec secunda nec quarta acquiruntur nisi praecedente add. transmutatione vel P motu. Istae vel forsan: Illae (i e) E autem qualitates quae immediate acquiruntur per motum sunt qualitates sensibiles, et istae vel forsan: illae (i e) E sunt origo omnium aliarum qualitatum ad quas non terminatur motus immediate. Ad alterationem alt'ām̄ P tam in tam — animatis] enim factam in inanimatis SV, sed tam in a. quam in inanimatis N inanimatis inanimatis ... animatis] a. ... i. P quam in tam — animatis] enim factam in inanimatis SV, sed tam in a. quam in inanimatis N animatis inanimatis ... animatis] a. ... i. P consequitur forma et figura post alterationem E ; ad alterationem add. autem P factam tam in om. E animatis quam in om. E inanimatis corr. (s. lin.) ex: animatis P consequitur naturalis potentia et impotentia, quae sunt ex appositione super potentias activas actionis E primarum potentiarum P qualitatum. Ad alterationem factam in rebus om. P animatis tantum post consequitur P consequitur habitus et om. E dispositio. Unde sensibiles qualitates sunt add. prima P radix omnium qualitatum contentarum sub aliis speciebus.

Dicendum add. autem P ad aliud quod in i P isto praedicamento est unum minimum mensurans E 11va etc., non tamen om. P adeo proprie sicut et om. P in aliis generibus praehabitis, et hoc propter add. maiorem P aequivocationem et add. maiorem P multiplicitatem multitudinem P in hoc nomine 'qualitas'. Causa autem maioris multiplicitatis multitudinis P, add. tam E in qualitate quam in aliis est quia ad quasdam qualitates est principaliter motus et ad quasdam per accidens. Et ut Aristoteles insinuat innuat P hanc multiplicitatem, dicit add. Aristoteles P in Praedicamentis quod qualitas est eorum quae multipliciter dicuntur.Aristot., Praed. 8.8b26. Illud autem minimum est substantia materiae primae ens om. P in potentia ad formas qualitatum primarum activarum et passivarum. Et ipsa sic exsistens est mensura omnium qualitatum, sed quarundam per se, quarundam per accidens.Cf. Rufus, MMet 5.10: "Nota hic quod in praedicamento qualitatis est minimum, licet non adeo proprie ut in aliis propter maiorem aequivocationem et multitudinem in hoc nomine 'qualitas'. Et est substantia materiae primae ens in potentia ad formas qualitatum primarum activarum [et] passivarum. Et ipsa sic exsistens est mensura omnium qualitatum, sed quarumdam per se, quarumdam vero per accidens" (Q290.47vb).

Ad argumentum in oppositum dicendum quod licet cuiuslibet cuilibet P speciei sit aliud et aliud minimum appropriatum, in cum P toto tamen cum P praedicamento est unum commune ratione P minimum respondens generi post toti P toti, et hoc habetur ex illa propositione, 'Quorum est genus unum, et materia post una P una'.

Et si quis dicat quod materia mensura P est substantia et qualitas non, mensura autem et mensuratum sunt unigenea:

Dicendum quod sicut substantia P potentia album et album sunt eiusdem praedicamenti, quamvis res sub albo altero E alterius post sit P sit, sic materia etsi ipsa in se considerata sit substantia, ipsa tamen in potentia ad formas etc. et secundum quod sic condicionata est, est dicitur P de praedicamento praedicamentis P qualitatis. Et sic est ipsa unigenea cum eo quod mensuratur.Cf. Rufus, MMet 5.10: "Et si quis dicat quod materia est substantia, et ideo qualitas per ipsam non poterit mensurari, cum mensura et mensuratum debeant debent E esse unigenea: Dicendum quod sicut potentia album et albatum sunt eiusdem praedicamenti quamvis res sub albo sit alterius, sic materia etsi ipsa in se considerata sit substantia, ipsa tamen in potentia ad formas et secundum quod considerata sic est de praedicamento qualitatis. Et sic est ipsa unigenea cum eo quod mensuratur" (Q290.47vb).

Et si quis dicat quod ens in potentia non est principium cognitionis entis in actu, mensura autem est principium cognitionis, ergo igitur P ens in potentia non est mensura, materia autem est ens in potentia, igitur ipsa add. in potentia P non est principium etc.:

Dicendum quod ens in actu in actu] mensuratum NS, sed in actu V est aggregatum ex materia et aliquo etiam P ente in actu. Unde materia est principium eius entis P , et sic est principium cognitionis eius, non tamen ipsius inquantum est om. P ens in actu. Unde hic hoc P est accidens: 'hoc est ens eis post in P in actu, demonstrato aggregato; materia ens om. P in potentia est principium cognitionis huius om. E ; ergo est principium cognitionis entis in actu'. Et similiter hic hoc E, add. igitur P accidens add. est P : 'principium cognitionis entis in actu non est materia ens in potentia; hoc est ens in actu; igitur ergo P principium cognitionis huius non est materia ens in potentia'.

Alio modo potest dici dicere P quod P 13ra nihil prohibet aliquod ens in potentia, scilicet nobilius, esse principium alicuius entis in actu. Sic autem est de materia respectu qualitatum; ipsa enim etsi sit ens in potentia, nobilior est omnibus qualitatibus istius vel forsan: illius (i ius) E generis; ex ipsa enim causantur omnes.

[Pars XX: De privatione]

[Pars XXI: De habitu]

Habitus dicitur multis modis Habitus — modis lac. E [5.23.1023a8 tc28].

[Pars XXII: De ex aliquo]

22.Q1 Circa capitulum de habere Circa — habere om. E potest quaeri, cum om. E unus modus eius quod est habere sit quando quomodo P materia habet formam, quare [A] non est alius modus eius quod est habere si dicam, 'forma habet materiam'. — Similiter add. quaeritur P quare [B] non est unus alius P modus eius quod est s. lin. P habere 'Contentum habet continens', sicut conversa huius conversa huius] e converso hic P est unus modus. — Quare similiter Quare similiter] S. quaeritur q. P [C] non est unus modus eius quod est habere 'Delatum habet deferens'.

Item, [D] dicit in littera quod modi eius quod est habere sunt aequales modis eius quod est in [5.23.1023a23-25 tc28]. Hoc add. autem P videtur falsum; 'in' enim habet octo modos; 'habere' autem nonnisi quattuor secundum ipsum.

Item, [E] intenditne vel forsan: intelligitne (in tne) E aliquid aliud per hoc nomen 'aequale', cum dicit [quod] modi eius quod est 'in' sunt aequales etc., nisi aequalitatem in numero?

Ad ultimum [D-E] dicendum om. P quod cum dicit Aristoteles in IV Physicorum 'in' habere octo quattuor E modos,Aristot., Phys. 4.3.210a14-24. communiter loquitur ibi de modis eius quod est 'in'. Unde eosdem modos add. t E et tantos, prout ibi hic P loquitur, attribuit ei quod est esse-in et ei quod est habere. In ista autem philosophia proprie loquitur de modis utriusque. Proprie autem loquendo proprios habent modos diversos et oppositos, et etiam E numero nuo(!) E aequales.Cf. Buckfield, Sententia cum divisionibus in Metaph.: "Consequenter cum dicit, 'Et species sensus C quae dicuntur', comparat modos habitus modis essendi-in om. C , dicens quod modi essendi-in sunt similes modis habitus. Super quod quartum O intelligendum est quod si esse-in et est C habere communiter sumantur, tunc tertio C possunt esse octo modi habitus, sicut sunt octo modi essendi-in distincti in libro Physicorum. Si autem proprie sumantur om. C , nequaquam; immo sicut dicit Commentator, haec hic C praepositio propositio CO 'in' proprie post dicitur C dicitur de respectu contenti continenti C ad continens contines O et recepti ad recipiens. Hoc verbum autem 'habere' e converso proprie dicitur de respectu continentis ad contentum, recipientis ad receptum recipientis ad receptum om. C , et possidentis possidentem C ad possessum. Unde quia hic magis distinguit modos proprios habitus quam habitus quam om. C communes, solum distinguit quattuor modos eius" (Cambridge, Gonville & Caius 367/589, fol. 204rb; Oxford, Balliol 241, fol. 30va-30vb).

Semper enim uni modo modi E eius quod est habere correspondet respondet P unus modus add. sed exp. correspondet unus m E ex opposito eius ei E quod est in esse-in P , ut si proprius sit modus eius quod est habere si dicam, 'A habet B', improprius modus eius quod est esse-in erit A esse est P in B. Proprius autem 'B est in A'; improprius autem eius quod est habere erit 'B habet A'.

Ex quo igitur primus modus eius quod est habere est quando quomodo P possessor habet possessionem, sicut si dicam, 'Socrates habet castra', improprius modus eius quod est esse-in erit om. P si dicam, 'Possessor est Possessor est] Possessorem P in possessione'; proprius autem 'Possessio est in possidente possessore P '. Verbi gratia, 'Castra sunt in Socrate'. Et reducitur iste vel forsan: ille (i e) E modus ad unum modum proprium eius quod est esse-in in IV Physicorum, scilicet 'Mobile est in motivo'.Aristot., Phys. 4.3.210a22.

Similiter [A] potest dici, si secundus modus proprius eius quod est habere est add. prout P 'Materia habet formam', improprius imprius P modus eius quod est esse-in erit prout P 'Materia est lectio dubia E in forma', proprius quia autem prout P 'Forma est in materia'; improprius autem modus om. P eius quod est habere 'Forma habet materiam'. Quia enim receptum est in recipiente per modum etc. recipientis et non per modum recepti P ,Liber de causis 9.99.46-49: "Quicquid recipietur ab alio recipitur per modum rei accipientis et non receptae." et secundum condicionem condiciones P materiae est forma, ideo dicimus(?) P materia E 11vb habet formam proprie, et non e converso.

Similiter [B] dicendum quod proprie dicitur continens habere contentum, et non e converso; continens enim terminat contentum et servat ne fluat. Proprie autem dicitur 'Contentum est in continente', et non e converso.

Similiter [C] proprie dicitur, 'Deferens habet habere P delatum', et non e converso; proprie autem dicitur om. P , 'Delatum est om. P in deferente', et non e converso.

22.Q2 Consequenter potest dubitari: cum in numeris non sit motus nec per se nec per accidens, et figura est numerus, figura non acquiritur per motum nec per se nec per accidens add. sed exp. et figura est numerus f E . Igitur post est P est aliqua qualitas quae non sequitur motum nec per se nec per accidens.

Dicendum praem. Ad hoc P quod figura in numeris est per transsumptionem et non proprie. Unde aequivoce est ipsa in numeris et in corporibus. In corporibus enim est vera om. E figura. Si enim ipsa non esset alibi nisi in numeris, non esset species qualitatis. Unde ipsa prout est qualitas consequitur motum, ad minus per accidens.

22.Q3 Consequenter potest quaeri de relativis quis est modus corr. (s. lin.) in: motus E famosus in hoc nomine 'relatio' sive 'relativum'.

Consequenter quaeritur, cum relatio sit genus unicum, et in quolibet genere est unum minimum etc., quid quod P est illud in isto vel forsan: illo (i o) E genere. Et eadem argumenta possunt esse ad utramque partem huius istius P quaestionis quae erant in consimili quaestione facta de qualitate.

Ad primum dicendum quod modus motus E famosus in hoc nomine 'relatio' sive add. est E 'relativum' est relativum sive relatio sive relatio om. P in numero add. sed exp. enim E . Relativa enim ibi ibidem P sunt maxime et essentialiter relata relativa SV, sed relata N .

Ad aliud dicendum quod ex quo relatio corr. ex: relativum E est unum genus, habet unum minimum in eo mensurans res etc. P compositas illius coordinationis ordinationis P . Et est materia vel simplex vel composita; in aliquibus enim est illud minimum materia composita. Et quod hoc sit materia add. prima E patet; quorum enim est genus unum, et materia add. aliqua P una.Cf. Rufus, MMet 5.11: "Nota hic quid est minimum in genere relationis. Et est materia, vel simplex vel composita; in aliquibus enim est illud minimum materia composita. Et quod hoc sit materia patet; quorum enim est genus unum et materia una" (Q290.47vb).

Et si quis dicat quod materia composita non potest esse mensurans, quia ipsa est habens quantitatem, et mensura est proprie quantitatis:Cf. Rufus, MMet 5.11: "Et si dicat quis quod materia composita non potest esse mensurans, quia non habet quantitatem, et mensura proprie est quantitas" (Q290.47vb).

Dicendum quod etsi si P ipsa aliqua compositione composita post sit P sit, ipsa tamen dicitur simplex in relatione ad illud aliud P quod mensurat mensuratur P .Cf. Rufus, MMet 5.11: "Dicendum quod etsi ipsa lectio dubia (ipa) E aliqua composita, dicitur tamen simplex vel forsan: simpliciter E in relatione ad istud quod mensuratur" (Q290.47vb).

Et om. P ad hoc confirmandum est istud vel forsan: illud (i d) E : omnia accidentia P 13rb sunt in subiecto ex natura materiae; igitur tam composita in genere accidentium quam simplicia cognoscuntur per materiam; igitur materia mensura P erit mensurans ipsa.Cf. Rufus, MMet 5.11: "Ad istud confirmandum est istud: omnia accidentia sunt in substantia ex natura materiae; igitur tam composita in genere accidentium quam simplicia cognoscuntur per materiam; igitur materia est mensurans ipsa" (Q290.47vb).

Ad idem est istud vel forsan: illud (i d) E : materia substantiae est materia materiae accidentium.Cf. Rufus, MMet 5.11: "Ad idem est istud: materia substantiae est materia accidentium" (Q290.47vb).

Item, abstrahemus abstrahamus P omnes om. P formas in praedicamentis; hic hoc P erit multitudo formarum; ergo erit aliquod unum aliquod unum] aliquid minimum P mensurans. Quid autem est illud? Non materia; abstractae enim sunt formae ab ipsa secundum positionem compositionem EP .

Ad hoc dicendum quod si velimus aequivocare quantitatem et dicere quod illa ista P multitudo formarum est quantitas, licet add. enim P ibi non sit materia, cum mensura sit illud per quod cognoscitur vel forsan: cognoscuntur (coḡnos tur) E quantitas, dicemus illud mensurans post esse P esse formam generis generalissimi. Ipsa enim est principium cognitionis formarum simplicium add. et compositarum SV, sed non add. N . Si autem non velimus aequivocare quantitatem, sed dicere quod illa multitudo non est quantitas, quia ibi non est materia, dicemus quod ibi non est proprie post mensura P mensura nec mensurans.

Et nota quod cum tres sint modi relativorum, scilicet in numeris et potentiis et etiam relativa quorum unum essentialiter dicitur ad alterum et non e converso, sicut mensura et mensuratum, sciens et scientia, iste vel forsan: ille (i e) E ultimus modus est prima origo omnium add. modorum P relativorum, etsi debilissimus modus sit.

Et si aliquis arguat, 'Ergo iste vel forsan: ille (i e) E debet esse famosus post modus P modus':

Non valet; digniori enim et nobiliori attribuitur primo nomen, et non priori et ignobiliori. Iste vel forsan: Ille (i e) E autem modus dicitur primus, quia immediate relinquitur ex materia, in qua prius invenitur relatio; ipsa enim materia om. P dicitur ad-aliquid ad aliud P , ut ad formam, per se per se om. E ; forma autem ad ipsam per accidens. Sic ex ipsa generatur tertius modus. Ipsa autem est in potentia ad plures formas, et sic est potens generare numeros, et sic est ipsa propria P productiva maioris numeri et minoris, et sic ipsa est post causa P causa relationis causa relationis] cuius rationis E quae in numeris est om. P . Ipsa autem inquantum est post productiva P productiva quantitatis est origo aequalis et inaequalis aequalis et inaequalis corr. in: aequalitatis et inaequalitatis P , et sic est causa illius correlationis corruptionis E . Ipsa autem quando om. P est in potentia passiva add. et P , est in potentia ad formam habentem potentiam activam, et secundum hoc est ipsa causa relationis quae est om. P in potentiis activis et passivis. Ipsa Ista P autem relativa reducuntur ad unum subiectum, ut ad individuum compositum. Sic igitur, ut dictum est, si om. P materia substantiae est materia materiae accidentis add. et P , erit ipsa vel simplex vel composita mensura omnium accidentium, tam simplicium quam compositorum in quolibet unoquoque P genere accidentis. Et sicut in tribus generibus accidentium accidentis E processum est inquirendo minimum mensurans, sic est et P procedendum in aliis.

[Pars XXIII: De parte]

[Pars XXIV: De toto]

Totum dicitur Totum dicitur lac. E [5.26.1023b26 tc31].

24.Q1A Quaeratur vel forsan: Quaeritur (q ur) E quare in rationibus istorum nominum 'totum' et 'omne' ponuntur ista tria nomina 'initium', 'medium' et 'ultimum' [5.26.1024a1 tc31]. Numquid enim per hoc dat intelligere E 12ra quod tres sunt partes in unoquoque omni et toto omni et toto] omne et totum E ? Et om. P si hoc, inquam inquantum E , verum est, binarius non erit add. sed exp. n P totum nec omne; non enim sunt tres partes in eo. Et sic aliquis numerus non erit omne, et hoc videtur contra textum, cum dicat dicit P , "Et numerus dicitur omne" [1024a7].

24.Q1B Quaeratur etiam [1] de etiam de] inde P ratione huius regulae: hoc signum 'omne' exigit tria appellata.

Et videtur quod haec non sit vera. Nonne corr. (s. lin.) ex: Non E enim om. P haec est vera, 'Omnis homo currit', duobus hominibus om. P exsistentibus tantum, et illi currant illi currant] currentibus P ? Sic, ut rep. E videtur add. et P , per rationem eius quod est dici de omni.

Item [2], 'omne' quod definitur aut est categorema aut syncategorema.

Item [3], videtur quod falsum dicit dicat P cum dicit, "Numerus est omne" [5.26.1024a7 tc31]. Binarius enim non est omne, ut patuit prius, neque alii numeri, sicut ut P ternarius et quaternarius etc. Illud enim dicitur 'omne' quod est aggregatum ex partibus lectio dubia E sibi invicem similibus in forma et toti. Partes enim ternarii sunt binarius et unitas lectio dubia E , quae non sunt similes sibi invicem in forma neque toti. Idem potest obici de quaternario lectio dubia E et aliis numeris.

Item [4], posito quod non esset nisi una linea littera EP , possemne possem vere P dicere, 'Omnis linea littera EP '?

Ad primum [24.Q1A] dicendum quod ista vel forsan: illa (i a) E tria nomina 'initium', 'medium add. et P ', 'ultimum' ponuntur in rationibus istorum nominum 'omne add. et P ', 'totum', quia neutrum est absque ternario. Et huic consonat Aristoteles in libro Caeli et mundi,Aristot. De caelo 1.1.268a13-20, tr. Michaelis Scoti apud Averroem, In De caelo 1.2: "et non invenimus istum numerum nisi ex natura, et sustinemus ipsum quasi legem nobis; et secundum istum numerum tenemur magnificare Deum creatorem remotum a modis creaturarum. ... sed hoc omne non dicitur nisi de tribus, et per ipsum nominamus tria primo. Et hoc fuit dictum quoniam natura naturata ita fecit; et nos sequimur ita suum opus" (ed. F. Carmody, p. 4; Iunt. 1550, 5: 2v; Iunt. 1562, 5: 2r). dicens om. P quod omne totum SV, sed omne N et om. P perfectum super tres constituuntur ponimus P in primis. Et dat exemplum competens cum dicit, "Natura apta nata om. P facit." Per 'naturam' intelligit rem; per hoc quod dicit 'apta', virtutem; per hoc quod dicit exp. P 'facit corr. (per expunc.) ex: apt E ', operationem egredientem a virtute; et per istum vel forsan: illum (i m) E numerum, ut dicit, "magnificamus Creatorem."

Rationes Ratio E autem P 13va quare 'omne' exigit tria appellata in creaturis possibile est reddere [ad 24.Q1B.1] — non autem in Creatore ('omne' enim de Ipso dictum est causa cuiuslibet causati). In creaturis sic: Omne enim est extra quod nihil; igitur ergo P impossibilis est ei additio; ergo est perfectum et s. lin. E extra quod nihil; ergo habet in se initium et finem; ergo et per E medium.

Idem potest arguere de toto, quia totum et corr. (s. lin.) ex: est P perfectum idem.

Item, de Primo potest dici quod Ipsum Ipse P est omne; Ipsum enim s. lin. P est principium, medium et finis. Quod sit principium et finis, hoc om. P testatur idem cum dicit, "Ego sum corr. (per expunc.) ex: sunt P alpha et omega."Apoc. 1:8. Quod sit medium patet; Ipsum enim om. P est causa efficiens, formalis et finalis. Causa autem formalis est causa media, ergo ratione qua est causa formalis dicitur medium.

Item, in Ipso dicimus potentiam, sapientiam, bonitatem, potentiam attribuendo Patri, sapientiam Filio, bonitatem Spiritui Sancto. Ista vel forsan: Illa (i a) E autem tria congrue possumus possimus P referre ad initium, medium et finem, ut initium ad potentiam (et hoc patet per add. beatum P Augustinum dicentem, "Pater ad Filium erat initium, quia genuit Ipsum"),August., De Trin. 5.14: "Ad se autem invicem in Trinitate, si gignens ad id quod gignit principium est, Pater ad Filium principium est, quia gignit eum" (PL 42: 920). medium ad sapientiam (per sapientiam enim creavit omnia), finem finis P autem ad bonitatem (bonum enim et idem quod P finis idem). Ipsum enim est om. P omne; omnes enim om. P personae sunt sibi invicem om. E similes in natura et etiam om. P idem numero sermo P in substantia add. sed exp. sic P . Non autem sic est de omni in creaturis; omne enim ibi s. lin. E est lectio dubia E aggregatum ex partibus convenientibus in forma speciei specie P et om. P differentibus ab invicem.

'Totum' autem de Ipso non potest vere dici; 'omne' enim in creaturis exigit tria appellata; exigit enim ternarium, ut dicit Aristoteles.Aristot., De caelo 1.1.268a18-19.

Et si quis dicat quod istud vel forsan: illud (i d) E 'omne' est categorema et om. P non syncategorema:

Dicendum [ad 24.Q1B.2] quod 'omne' syncategorema exigit tria appellata, quia ex et P 'omne' quod est categorema sequitur 'omne' quod sequitur — syncategorema om. (hom.) P est add. sed exp. k E syncategorema sequitur — syncategorema om. (hom.) P .

Ad aliud [24.Q1B.4] quod una linea corr. (s. lin.) ex: littera E exsistente bene dicitur quod om. P linea corr. (s. lin.) ex: littera E est omne add. et omnis linea P . Infinitae enim sunt lineae exsistente una linea.

Ad aliud [24.Q1A] quod non bene dicitur, 'Binarius corr. (per expunc.) ex: Linea E est omne', et tamen bene dicitur, 'Numerus est omne'. Binarius enim non est numerus nisi secundum diminutionem add. scilicet P secundam; unitas vero om. P est numerus secundum diminutionem primam.

Ad aliud [24.Q1B.3] quod numerus ternarius uno modo dicitur omne, alio modo totum. Si enim respicias ternarium prout binarius et unitas sunt partes post eius P eius, sic dicitur totum. Si autem respicias ipsum prout unitates add. tres P sunt partes eius, sic dicitur omne. Sic enim partes eius sunt vel forsan: sit (s t) E consimiles in forma. Unde utraque dispositio salvatur in ternario ternariis P , et sicut dictum est om. P de ternario, sic et om. P de aliis numeris consequentibus intelligatur om. P .

[Pars XXV: De diminuto]

[Pars XXVI: De genere]

Dicitur genus Dicitur genus lac. E [5.28.1024a29 tc33].

26.Q1 ModoIntroductio quaestionis ("Modo — prima divisio") deest in codice E. potest quaeri de relatione utrum sit genus unum.

Et videtur quod non, sed plura sic: Sit A illud genus generalissimum corr. ex: generam P . A est ad-aliquid ex quo est genus relatum relativum SV, sed relatum N ; ergo eius esse est ad aliud se habere. Ergo habet correlativum: vocetur illud B. B igitur est correlativum ipsius A. Ergo simul sunt natura; ergo neutrum prius altero; ergo si unum est primum, et aliud. Igitur si A est genus generalissimum, genus generalissimum est B; duo dico P igitur sunt genera generalissima in hoc praedicamento.Cf. Bacon, Q10Met 5: "Queritur quid sit genus generalissimum in relatione, et primo an ipsum ad aliquid. Quod non [videtur]: quia si genus generalissimum est ad aliquid, illud ad aliquid est relatum ad genus generalissimum; set relata sunt simul natura, ergo aliquid esset simul natura cum genere generalissimo, hoc autem nichil est nisi genus generalissimum, ergo duo essent generalissima in predicamento relationis; quod falsum est" (ed. R. Steele & F. Delorme, OHI 10: 168). Ponamus autem quod non sit nisi unum genus generalissimum huius praedicamenti. Habet ergo differentias et species. Quae est ergo divisio prima generis generalissimi istius, et per quales differentias fit prima divisio?

Cum omnis divisio fit per opposita Cum — opposita om. E , quaeratur quo genere oppositionis om. P opponuntur differentiae condividentes idem genus condividentes idem genus] istae primae ante differentiae P .

Videtur praem. Et P quod opponuntur oppositione relativa, per Aristotelem dicentem in Topicis, "Differentiae eorum quae sunt ad-aliquid sunt ad-aliquid."Aristot., Topica 6.6.145a14-15, tr. Boethii: "nam eorum quae sunt ad aliquid et differentiae ad aliquid" (AL 5.1: 128). Cf. Aspall, In Metaph.: "Consequenter quaeritur utrum differentiae primo dividentes primum genus huius praedicamenti sint ad-aliquid. Videtur quod sic, quia dicit quod differentiae eorum quae sunt ad-aliquid sunt ad-aliquid" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

Ad oppositum sic:

Dicit Aristoteles quod relative opposita non veniunt in divisionem divisione P generis;Boethius, De divisione: "Non est ergo generis in relativas partes facienda divisio, sed tota hujusmodi dissectio a genere separanda est" (PL 64: 884). ergo igitur P duae differentiae primae condividentes illud genus non opponuntur relative.Cf. Aspall, In Metaph.: "Oppositum: Boethius: relativa sive differentiae relativorum non veniunt in divisione generis" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

Item, Aristoteles in X huius Philosophiae dicit quod relative opposita non habent medium, et causa est, ut dicit, quia non sunt in eodem genere.Aristot., Metaph. 10.7.1057a37-38. Ergo non condividunt dividitur E idem genus.

Item, ponamus quod add. sed exp. primae E differentiae condividentes idem genus primum om. P in isto praedicamento sint correlative opposita, et sic descendendo descendo P usque ad species specialissimas. Ex hoc sequitur quod unica specie quavis om. P destructa destruantur omnia quae sunt in illo genere vel genere vel om. P praedicamento. Probatio: Sit A genus post primum P E 12rb primum, B, C duae differentiae correlativae om. P condividentes add. sed exp. idem genus P A. Sub B sint sunt P aliae duae om. P differentiae, scilicet D et E; sub E etiam est P F species specialissima, et om. P sub D D B E alia. Destructa F F una P specie destruuntur omnia quae sunt in illo praedicamento.

Probatio om. P : destructa F specie destruitur E, ex quo non est alia species sub E E corr. (per expunc.) ex: B E ; et etiam si alia esset species, idem eveniret. Esset enim correlativa ipsi F, et destructo uno correlativorum destruitur aliud. Destructa autem E differentia destruitur et D. His autem destructis destruitur BAdditur (s. lin.) 'x' in codice P, indicans forsan quod textus problematicus est. quod est commune eis ei F E . Destructa autem B destruitur C, cum sit eius correlativum. His autem deP 13vbstructis destruitur A. Ergo a primo, destructa F F om. P specie specialissima, destruuntur omnia intermedia et genus generalissimum; ergo et omnes species aliae et omnia individua.Cf. Aspall, In Metaph.: "Item, si primae differentiae essent ad-aliquid, tunc sequeretur hoc inconveniens quod ad destructionem ultimae speciei sequeretur destructio generis, et per consequens omnia quae sunt in hoc genere. Quod sic patet: sit A primum genus, B, C eius differentiae, et sint sub B duae species, scilicet D, E, sub C aliae duae species. Tunc cum istae duae species D, E, destructa una illarum destruitur aliud et e converso; sed destructo destraito C D et E, destruitur destraitur C B, cum non sunt plures species sub ipsa; et si B, C sint correlativa ex hypothesi, per consequens destruitur C; et destructis B, C primis differentiis, destruitur per consequens genus primum, ut A. Ergo destructo D ultima specie, destruitur destraitur C A primum genus, si differentiae primo dividentes ipsum sint ad-aliquid" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

Et si quis respondeat hoc modo quod duae post differentiae P differentiae primae condividentes istud vel forsan: illud (i d) E genus generalissimum non sunt correlativae ad invicem, sunt tamen relativae correlativae P , utpote C et B condividentes A genus non sunt correlativae, sunt tamen relativae; C enim non est correlativum ipsi B, sed alii:Cf. Aspall, In Metaph.: "Et si dicatur: sunt relativa et non correlativa; plura enim sunt relativa quae non sunt correlativa, ut duplum et pater, et si referantur ad diversa, sunt tamen relativa, sed correlativa nonnisi quae referantur sibi invicem" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

Contra Ad P hoc sic: si C C om. P est relativum, ergo habet suum correlativum, et B similiter. Correlativa autem simul sunt natura; igitur post quattuor P quattuor erunt differentiae aeque primae vel primae vel om. P primo sub hoc genere A. Qua enim post ratione P ratione C et B veniunt in divisionem primi post generis P generis, et sua correlativa. Ergo Igitur P quattuor veniunt in divisionem primam generis primi om. P generalissimi — quod est impossibile.Cf. Aspall, In Metaph.: "Si B et C primae differentiae sint relativa quia relata ad diversa, sit correlativum genus relativum C eius quod est B D, et relata ipsius C E. B et D ex quo sunt correlativa sunt simul vera; ergo aeque primo dividunt hoc genus A. Et similiter C et E sunt simul vera, cum sint correlativa; igitur aeque primo dividunt hoc genus A. Idem ergo genus, ut A, immediate dividitur in quattuor differentias — quod est inconveniens" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

26.Q2 Consequenter quaeritur quae sunt sint P species istius generis. Possuntne istae vel forsan: illae (i e) E esse species sub ipso sub ipso] suppositio (supp̄ō) EP, add. superpositio E aequiparantia?

Hoc enim non videtur, quia tunc non essent nisi tres tantum tamen ante tres P , et oportet ostendo P quod si sint tres, quod sint sunt P quattuor, cum quidlibet quilibet P huius generis habeat suum correlativum.

Item, quaeritur Item quaeritur om. P quo nomine potest illud genus nominari, utrum sit 'ad-aliquid' aut 'relatio' ad-aliquid aut relatio] r. aut ad-aliquid P aut 'relativum'.

Et videtur quod 'relatio', sic si P : illud genus praedicatur in quid.Cf. Anon., Quaestiones in Metaph.: "Et ideo quaeritur utrum relatio sit genus. Et quod sic videtur, quia id quod praedicatur in quid et est in plus et univoce praedicatur de illis quibus inest, illud est genus; relatio est huiusmodi; ergo etc." (Cambridge, Peterhouse 152, fol. 349rb).

Sed om. P contra: relatio provenit ex referre proferre E ; igitur aut est relatio-actio aut relatio-passio; neutrum autem est in illo hoc P praedicamento.

26.Q3 Consequenter quaeratur vel forsan: quaeritur (q ur) E quomodo definiuntur differunt P relativa. Aut enim in definitione unius correlativi relativi P accipiatur accipitur P suum vere s. lin. E correlativum add. sed del. per 'vacat' ut si A sit correlativum ipsi B in definitione A accipitur B E , aut non. Si non, igitur ergo P possibile corr. ex: impossibile E est vere ante possibile P cognoscere unum correlativum absque suo correlativo absque suo correlativo] sine reliquo P — quod est contra Aristotelem in PraedicamentisAristot., Praed. 7.8a35-b1. et contra qua P naturam vere relativorum add. et contra rationem SV, sed non add. N . Sunt enim simul natura; igitur neutrum potest cognosci sine altero reliquo P . Si autem in definitione unius correlativi accipiatur suum correlativum — ut si A sit correlativum ipsi B, in definitione A accipitur B, et om. P in definitione B A — igitur in definitione A A. Ergo idem accipitur in sui definitione — quod est impossibile.

Probatio consequentiae sic: Sit A duplum, B dimidium diminutum E ; in definitione dupli accipitur dimidium diminutum E sic: 'Duplum est multiplex corr. ex: multipliciter E dimidii'; dimidium autem est om. P submultiplex dupli; ergo 'dimidii dimidium P ' est 'submultiplicis vel forsan: submultiplicitatis E dupli'; ergo add. a primo si duplum est multiplex dimidii, duplum est multiplex submultiplicis dupli, ergo S, sed non add. NV idem accipitur in sui definitione.

Et non potest quis respondere Et — respondere s. lin. E dicendo quod cum dicitur 'Duplum est multiplex dimidii', hic extrahitur li 'dimidii' extra, nec amplius intelligitur in hoc quod dico 'duplum'. Si enim in ipso non om. E intelligatur, tamen in hoc quod dico 'dimidii' intelligitur 'submultiplicis vel forsan: submultiplicitatis EP dupli' antequam extrahatur, et ipso extracto accidit idem quod prius.

26.Q4 Consequenter Contra P quaeratur vel forsan: quaeritur (q ur) E de duplo et multiplici et submultiplici utrum sint species an aut P genera aut individua.

Et videtur quod unumquodque istorum vel forsan: illorum (i orum) E sit individuum sic: haec propositio, 'Duplum refertur ad dimidium per se et essentialiter', est vera per se per se om. P . Aut ergo est indefinita aut singularis. Si indefinita, ergo subiectus terminus est possibilis multiplicari per sua individua prout stant stat E sub illo necessario; non enim extrahitur a sua ratione nec a sua communitate, id est, a sua comparatione quam habet ad add. sua P individua prout sub illo praedicato stat ante sub P . Sed hoc praedicatum per se et essentialiter inest huic post subiecto P subiecto; igitur ergo P inest cuilibet individuo post eius P eius per se; ergo quodlibet duplum singulare refertur ad suum correlativum per se et essentialiter — quod falsum est; dimidium hoc individuum P enim potest esse sine hoc duplo.Cf. Aspall, In Metaph.: "Consequenter quaeritur utrum duplum sit species huius generis vel individuum. Et quod non sit nomen speciei videtur, quia haec propositio est vera per se 'duplum per se essentialiter refertur ad dimidium'; sed in per se et essentialiter veris non differt indefinita ab universali. Si igitur duplum esset species, et haec propositio per consequens indefinita, erit tunc eadem cum ista 'omne duplum essentialiter refertur ad dimidium', ex qua sequitur 'hoc duplum essentialiter refertur ad dimidium'; haec autem est falsa, scilicet 'hoc duplum' etc., quia dimidium potest esse sine hoc duplo. Est ergo haec propositio singularis 'duplum essentialiter refertur ad dimidium', et ita 'duplum' est nomen individui in hoc genere" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 93va).

Et si quis dicat quod hoc duplum essentialiter refertur ad hoc dimidium, verum est. Sed 'hoc dimidium' non fuit praedicatum ipsum E , sed dimidium sub forma communi tantum P . Igitur haec propositio non est erit P indefinita, sed singularis; ergo subiectus terminus est singularis ergo — singularis om. (hom.) P . Sed prout stat hic est res huius praedicati; est igitur 'duplum' sub hac forma terminus singularis, et non species.

Aliud argumentum ad Aliud argumentum ad] Ad aliud argumentum dicendum P idem: si haec propositio est indefinita, 'Homo currit', sequitur ex aliqua aliquo E singulari. Ergo si haec propositio est indefinita, 'Duplum refertur ad dimidium per se et essentialiter', sequitur ex aliqua aliquo E singulari. Est ergo hoc argumentum bonum: hoc duplum est correlativum huius dimidii, ergo duplum est correlativum dimidii ergo — dimidii] et huius d. est hoc duplum correlativum E . Et etiam add. dimidii E , E 12va hoc duplum est ante hoc E correlativum huius dimidii huius dimidii om. E , ergo duplum est correlativum huius dimidii. Sed neutrum valet; utrumque autem esset necessarium si propositio esset indefinita. Ergo haec propositio,Hic terminatur folium 13vb in codice P. Folium sequens abscissum est, quare reliqua pars huius libri deperdita est in hoc codice. 'Duplum' etc., non est indefinita, sed singularis. Duplum igitur est individuum.

Quod illa non sint individua patet. Multiplex enim continet duplum dimidium E sub se, et triplum et quadruplum; ergo non est individuum. Similiter duplum continet hoc duplum sub se et illud; similiter triplum et quadruplum; ergo nullum illorum est individuum.

Ad quaesita dicendum primo [ad 26.Q1] quod est unum genus generalissimum in illo praedicamento, et nominatur illud genus nomine istius circumlocutionis 'ad-aliquid', et magis proprie quam his nominibus 'relativum', 'relatio'.Cf. Rufus, MMet 5.12: "Nota etiam quod generalissimum illius generis nominatur per circumlocutionem, scilicet ad-aliquid" (Q290.47vb).

Ad argumentum in oppositum dicendum quod illud genus non est ad-aliquid. Si enim esset ad-aliquid, esset unum appellatum unum numero sub suo uno E nomine proprio. Sed hoc est impossibile; impossibile enim est ut significatum alicuius termini communis sit appellatum eiusdem termini; sic enim esset idem se ipso posterius naturaliter.Cf. Rufus, MMet 5.12: "Nec est ad-aliquid; si enim esset, esset significatum termini communis appellatum eiusdem termini; sic enim esset idem prius se ipso naturaliter — quod est impossibile" (Q290.47vb).

Quod autem illud genus non sit ad-aliquid potest haberi per hoc quod dicit Aristoteles quod illud quod praedicatur de pluribus hominibus non est homo secundum quod talis.Aristot., Praed. 5.3a10-13. Nam si sic, esset singularis homo, et sic significatum termini esset appellatum sub ipso — quod falsum est.

Sed contra hoc sic: Sit illud genus A; haec est vera, 'A est A'; ergo A est ad-aliquid.

Dicendum ad hoc quod si dicam, 'Homo est homo', li 'homo' ex parte subiecti non abstrahitur a suis contentis prout stat ex parte subiecti. Unde 'homo est homo', hoc est 'homo universaliter est homo', et non 'homo universalis'.

Et dicendum quod A dupliciter potest considerari: Aut ut aliquid abstractum a suis contentis, et sic est falsa 'A est A'. [Aut prout exsistit in suis contentis et multiplicatur per ea, et sic haec est vera, 'A est A'.]Omissio per homeoteleuton in E suppletur ex redactione longiori. Et hoc est dictu, haec est vera, 'A universaliter est A sive ad-aliquid', et non 'A universale'; ipsum enim generalissimum non est ad-aliquid.

Ad hoc autem [26.Q2] quod quaeritur, quae sunt species huius praedicamenti, dicendum quod species sive differentiae dicuntur esse diversae dicuntur esse diversae] debent ( vel forsan: dicunt (dnt) V) sumi (sumj S, fima(?) V) NSV iuxta diversitatem quam ponit Aristoteles inter relativa in capitulo relationis [5.15.1020b26-1021b11 tc20].

Dicendum est igitur, ut videtur, quod prima divisio huius generis ad-aliquid in suas species primas talis est: ad-aliquid aliud est in cuius oppositionis oppositis E utraque extremitate est essentialiter reciprocatio, aliud est in cuius oppositionis oppositis E altera tantum extremitate est relatio essentialiter et in altera accidentaliter. Illae sunt primae species huius generis. Potest autem una differentia huius divisionis dividi sic: illud ad-aliquid in cuius oppositionis oppositis E utraque extremitate est essentialiter reciprocatio, aliud est idem nomine et definitione suo correlativo, aliud est differens in nomine et definitione et forma a suo correlativo. Contingit autem ulterius dividere penes add. relata in quantitate et penes SV, sed non add. N relativa relata SV, sed relativa N in potentiis activis et passivis.

Alio modo responderi potest responderi potest quis] solet r. SV, sed potest r. N quis s. lin. E ad hoc quod primae differentiae condividentes illud genus opponuntur contrarie, et utraque illarum uno nomine nominatur et sua correlativa. Verbi gratia, dicerent corr. ex: dicebant E, dicebat N, dicebant SV^b enim quod illae duae differentiae erant sicut aequale et inaequale.Cf. Bacon, Q10Met 5: "Unde dividitur 'ad aliquid' in primas species equipparantiam et non-equipparantiam. Et non-equipparantia dividitur in prepositionem et subpositionem. Prepositio dividitur in multiplex; et multiplex dividitur in suas species, duplum, triplum. Paternitas et hujusmodi sunt species specialissime prepositionis et sue subalterne; et ideo habent multi[plex] scilicet prepositionis, multiplex superpartire, multiplex superpartiens. Multiplex est illud quod continet numerum et totum, unde multiplex habet species infinitas secundum progressionem numerorum; similiter superpartire habet species infinitas quia superpartire est quod continet aliquem numerum et aliquam ejus partem. Suppositio habet species specialissimas ut servitus et filiatio, et subalternas ut submultiplex; et submultiplex dividitur in subduplum et subsuperpartiens, et ille quinque que sunt inequalitates minoris, que quinque sunt species majoris inequalitatis. Si autem sit relatum equipparantie, et habet quasdam species subalternas, ut oppositio que habet iiii specialissimas, et specialissime sunt, ut amicitia, identitas, et hujusmodi" (ed. R. Steele & F. Delorme, OHI 10: 171-172). Cf. etiam Anon., Quaestiones in Metaph.: "Et primae species eius sunt aequiparantia, discreparantia. Unde contingit dicere [quod] relationum quaedam sunt relationes aequiparantiae, quae sub eodem nomine utrumque extremum denominant, et quaedam discreparantiae" (Cambridge, Peterhouse 152, fol. 349va). Aequale enim et suum correlativum nominatur uno nomine, et similiter inaequale. Unde illae duae [differentiae] primae, quamvis non sint correlativae inter se, tamen sunt relativae ad alias.

Ista autem solutio videtur esse verior quam prima. Prima enim differentia huius generis secundum lectio dubia E illam nullam E solutionem est sunt E ad-aliquid dicta. Et illud consonat Aristoteli dicenti, "Differentiae eorum quae sunt ad-aliquid sunt ad-aliquid."Aristot., Topica 6.6.145a14-15. Prima autem solutio ponit primas differentias non esse ad-aliquid dictas, et ideo falsa est, ut videtur. Illud enim in cuius oppositionis corr. (s. lin.) ex: oppositis E utraque extremitate est essentialiter reciprocatio non est ad-aliquid; nullum enim habet correlativum.

Ad hoc dicendum quod solutio ultimo dicta nulla est. Ponere enim differentias primas condividentes genus illud esse correlativas aliis est ponere ipsa individua esse sub hoc genere. Unde qui sic respondet ponit individua esse prius dividentia genus illud. Verbi gratia, ponamus primas differentias esse aequale et inaequale. Aequale autem secundum quod correlativum individuum est huius generis, et similiter inaequale. Unde ponere illa esse primas differentias, cum sint correlativa aliis, est ponere individua esse primas differentias huius generis — quod est inconveniens.

Et ideo dicendum quod differentiae primae condividentes illud genus opponuntur inter se contrarie et non sunt ad-aliquid inquantum condividunt illud genus. Verbi gratia, nominentur illae differentiae condividentes illud genus A et B; utrumque utraque E enim istorum dupliciter potest considerari: aut inquantum abstrahitur a suis contentis, aut inquantum multiplicantur per sua contenta [et] in eis sunt. Si primo modo, sic neutrum est ad-aliquid, et sic condividunt illud genus et opponuntur contrarie. Si secundo modo, sic utrumque est ad-aliquid, E 12vb utpote A universaliter nullum E est ad-aliquid. Hoc enim est dictu, quodlibet individuum sub A est ad-aliquid, et similiter quodlibet individuum sub B, et illo modo non dividunt illud genus.Cf. Aspall, In Metaph.: "Dicitur quod istae differentiae possunt considerari secundum quod abstracta a suis contentis, et sic dividunt hoc genus A, et sunt potius contraria quam relativa; aut possunt considerari secundum quod sunt in suis contentis et secundum quod in ipsa multiplicantur, et sic sunt relativa sive ad-aliquid, non autem secundum se, sed ratione suorum contentorum in quibus sunt, quae sunt [ad-]aliquid" (Cambridge, Gonville & Caius 509/386, fol. 94ra).

Alio modo dicendum quod illa inquantum utrumque est commune ad sua individua non sunt ad-aliquid, sed opponuntur contrarie. Sunt tamen ad-aliquid prout considerantur eadem cum suis individuis.

Ad aliud [26.Q4] dicendum quod duplex duplum NSV et multiplex et alia relativa uno modo sunt individua, et alio modo non. Multiplex enim secundum quod est abstractum a suis contentis et a multiplicitate multitudine NSV ipsorum, et solum respiciens suum correlativum, non est universale, sed individuum. Secundum autem quod est commune ad sua contenta sub ipso, sic est species sive genus. Et consequenter dicendum est de duplo et de patre et de aliis relativis.

26.Q5 Sed modo quaeratur: si multiplex est species uno modo, ergo et submultiplex. Veniunt ergo in divisionem generis; ex quo autem sunt species opponuntur. Quo ergo genere [oppositionis] opponuntur?

Et dicendum quod opponuntur contrarie, et alio modo relative et alio modo relative] etsi sint (autem N) relativa, uno enim modo opponuntur contrarie (contrarie ... relative] r. ... c. N) et alio modo relative NS, relativa uno modo V .

Et si quis dicit quod haec sunt relativa in numeris, in numeris autem non est contrarietas:

Dicendum quod multiplex et submultiplex, quia in eis intelligitur maius et minus, habent naturam aliquam contrarietatis, et tunc opponuntur contrarie.

Idem dicendum de patre et filio; illa enim uno modo opponuntur contrarie, alio modo relative: Relative prout suae essentiae considerantur tantum; contrarie prout qualitates illorum considerantur in suis oppositis. Unde secundum quod opponuntur contrarie, pater est causa filii, non autem prout opponuntur relative.

Ex dictis autem liquet auctoritas Aristotelis in X, quae est, "Relative opposita quae non sunt contraria non habent medium, quia non sunt in eodem genere."Aristot., Metaph. 10.7.1057a37-38. Hoc enim est dictu quod relative opposita, inquantum huiusmodi, non condividunt idem genus.

Et nota quod omnes species sive differentiae illius generis, praeter solum primas, dicuntur ad-aliquid, et inquantum abstrahuntur a suis contentis [et] absolvuntur a comparatione quam habent ad ipsa, et inquantum [non] abstrahuntur sed in eis considerantur. Unde multiplex universale est ad-aliquid, et habet suum correlativum, et similiter multiplex universaliter.

Et si quis arguat sic: Multiplex universale est ad-aliquid, ergo per locum a simili homo universalis est ad-aliquid add. per locum a simili E et et aliud a] vel NSV aliud s. lin. E a et aliud a] vel NSV substantia:

Dicendum quod universale quia est ad-aliquid secundum quod universale, ideo add. non NSV refutat subiectionem nominis secundae intentionis nec primae. Ideo est multiplex universale ad-aliquid (ipsum enim universale est ad-aliquid); ipsum autem non est substantia; et ideo homo universalis non est substantia.

Et si quis quaerat quare primae differentiae condividentes idem genus prout abstrahuntur non sunt ad-aliquid, aliae autem differentiae et species condividentes contentes S, om. NV prout abstrahuntur sunt ad-aliquid:

Dicendum [quod] quia inter ipsas est prima divisio, et primis dividentibus congruit prima pura ( lectio dubia S) NSV oppositio, ideo primae differentiae non sunt ad-aliquid prout abstrahuntur a suis contentis.

Et nota quod sicut homo-species non est homo, nec genus-substantia est substantia, sic nec genus-ad-aliquid est ad-aliquid.

Ad aliud [26.Q3] dicendum quod relativa, sicut duplum, multiplex et alia, inquantum sunt individua possunt notificari non faciendo nugationem, et inquantum sunt species similiter definiri non faciendo nugationem. Ars autem notificandi inquantum sunt individua est ponere in subiecto termino relativum et suum correlativum, et ipsa una notificatione notificare. Verbi gratia, duplum et dimidium sunt relativa in quantitate causata ex substantia materiae sub potentiis sibi igitur E appropriatis. Similiter contingit notificare omnia alia relativa prout sunt individua; prout autem sunt species potest unum definiri per se, non ponendo suum correlativum in eius definitione. Sic multiplex est relativum inaequale superans aliquid de genere quantitatis in aliquo eiusdem generis. Et dico 'aliquid' et non 'quantitatem' propter unitatem, quae non est quantitas. Ex hac autem definitione, etsi non ponatur vel forsan: ponitur (po ur) E suum correlativum in ea, potest intelligi quid est suum correlativum, scilicet submultiplex.

Sed modo videtur quod sit nugatio in illa definitione; in ipsa enim accipitur definitio submultiplicitatis. Probatio: multiplex est relativum superans aliquid etc. Superans autem non superat nisi superatum; igitur li corr. (s. lin.) ex: si E 'aliquid' est ibi superatum; sed quod est superatum a multiplici non est nisi submultiplex; igitur per hoc quod dico 'superans est multiplex' habetur intentio submultiplicitatis.

Dicendum quod superans ponitur in definitione illa. Ex superante autem datur intelligi superatum, tamen etsi 'superans' ponitur in illa definitione, superatum non est pars huius definitionis, nisi accidentaliter actualiter E solum. Et causa est quia neutrum correlativorum intelligitur in alio actualiter, sed potentialiter; nam si unum esset in alio actualiter, sequeretur inconveniens de necessitate.

Sed nota quod secus est de passione et de proprio subiecto. In passione enim actualiter intelligitur suum subiectum E 13ra proprium, et non e converso. Nam si sic, esset nugatio quando per subiectum esset passio definita.

Definitio autem dupli prout est species est: 'Duplum est multiplex continens aliquid de genere quantitatis et aliud sibi aequale praecise'.

26.Q6 Quaeritur utrum relatio sit communior oppositione aut e converso.

Sed videtur primo quod nulla sit haec s. lin. E quaestio; relatio enim species oppositionis est; igitur oppositio communior.

Sed modo videtur quod convertantur; omnis enim oppositio est relatio. Probatio: oppositio est oppositorum; oppositio ergo relatio est; et constat quod omnis relatio est oppositio; ergo convertuntur.Cf. Bacon, Q10Met 5: "Queritur an hoc ipsum relatio sit genus generalissimum. Quod non [videtur]: omnis oppositio est relatio et omnis relatio est oppositio, ergo cum oppositio sit post predicamentum, ergo non erit genus generalissimum" (ed. R. Steele & F. Delorme, OHI 10: 169).

Item, oppositio est habitudo quaedam inter duo extrema quae sunt opposita. Diversificatur vel forsan: Diversificantur (diversifi tur) E autem oppositio penes diversitatem extremorum; alia enim est habitudo inter haec duo extrema, album, nigrum, et alia inter extrema haec, pater, filius; ergo oppositio est alia et alia. Sed oppositio quae est inter patrem et filium relatio est. Ergo relatio non erit [nisi] unum eorum quae continentur sub oppositione.

Ad hoc dicendum quod add. sed exp. q E [intentio] huius nominis 'oppositio' dupliciter potest considerari: aut prout est abstracta a suis contentis, aut prout in eis consideratur. Si primo modo, sic est relatio communior oppositione; si secundo modo, sic est oppositio communior relatione.

[Pars XXVII: De falso]

[Pars XXVIII: De accidente]