[Tractatus IX: Theta

Lectio I]

Dictum est de ente Dictum — ente om. E [9.1.1045b27 tc1].

1.Q1A Sed modo potest quaeri de unitate definitionis. In primis autem dubitabitur vel forsan: dubitatur (du ^ur) P super de P hoc quod dicit Aristoteles quod genus et differentia sunt unum in actu et duo in potentia [7.12.1038a5-9 tc43]. Nisi enim sic esset, non esset vere unum ex his.

Sed videtur hoc esse falsum sic om. P : Sit quod genus et differentia sint unum in actu, E 27ra et sint duae om. P differentiae divisivae alicuius generis A et B. Illud vel forsan: Istud (i ^d) P igitur genus et A sunt unum in actu, et similiter illud genus et B. Accipiatur enim illud genus cum utraque differentia divisim in definitionibus specierum oppositarum. Sed "quaecumque uni et eidem sunt eadem sibi invicem sunt eadem." Accipiatur — et B om. (hom.) P ¹Ergo quaecumque sunt uni et eidem in actu Accipiatur — et B om. (hom.) P eadem add. sunt E , illa sibi invicem sunt eadem in actu. A et B Accipiatur — et B om. (hom.) P sunt eadem illi generi in actu; ergo igitur P sibi invicem sunt eadem in actu. Ergo species oppositae sunt unum et idem in actu; ergo species — ergo om. (hom.) P omnia quae sunt sub eodem genere sunt unum et idem et idem om. P per essentiam.

1.Q1B Item, Aristoteles ponit quod actus et potentia non diversificant essentiam, et hoc est om. P quia secundum ipsum idem aliquid P est primo in potentia et secundo in actu [8.6.1045a30-33 tc15].Cf. Averroes, In Metaph. 8.15: "et causa istius unitatis est ut transmutetur quod est in potentia donec fiat in actu ab agente, scilicet ab extrahente ipsum a potentia in actum. Est igitur hic aliquid unum quod primo est in potentia et post transfertur de potentia in actum; translatio enim eius non largitur ei multitudinem sed perfectionem in esse, et in toto hoc est unum in actu" (Iunt. 1552, 8: 105v; Iunt. 1562, 8: 224r).

Sed Secundum E hoc videtur falsum, nam si ita esset, ergo genus et differentia essent unum per essentiam, quia sunt unum in actu, ut dicit. Et si sic, ergo duae differentiae oppositae erunt unum per essentiam; ergo omnia quae sunt in uno praedicamento essent unum per essentiam. quia — essentiam ³ om. (hom.) P

Item, si actus et potentia non diversificent essentiam quia — essentiam ³ om. (hom.) P , cum om. E materia prima om. P est in potentia ad formam aeris, ergo ante cum P sunt unum per essentiam; et om. P similiter materia prima et forma ignis; ergo forma aeris et forma ignis aeris — ignis] i. et forma a. P non diversificant essentiam. Et om. P similiter nec homo nec est E asinus add. nec homo P nec quaevis alia. Ergo omnia amnia ! E sunt unum add. et E per essentiam.

1.Q1C Consequenter quaeratur vel forsan: quaeritur (q ^ur) P quid quia E est dictu, 'differentiae sunt potestate in genere';Porphyrius, Isag.: "Amplius genus continet differentiam potestate; animalis enim hoc quidem rationale est, illud vero inrationale" (tr. Boethii, AL 1.6-7: 23). omnis enim potentia otiosa est nisi ut E reducatur ad actum. Ergo si sunt sint P potestate potestates E, potestat ! P in genere, aliquando erunt actu post eo P in eo. Quomodo Quando igitur P sunt actu in eo, et quomodo quando P potentia? Hoc habet quaestionem.

1.Q1D Item, quaeratur vel forsan: quaeritur (q ^ur) P quid operatur haec propositio, 'id idem et non aliud prius est in potentia et deinde in actu', ad solutionem quaestionis quam om. E ponit proponit P Aristoteles de unitate substantiae naturalis compositae [8.6.1045a7-8 tc15].

Et videtur quod nihil et quod sit add. prima E falsa falsum P . Generetur enim hic om. P ex aere ignis. Secundum ipsum id ad E idem quod prius post fuit P fuit in rep. E potentia ignis est modo ignis. Quaeratur vel forsan: Quaeritur (q ^ur) P quid sit illud vel forsan: istud (i ^d) P . Aut aer aut materia aeris corr. ex: ignis P aut aliquid aliud. Si aer, ergo aer est ignis — quod falsum est. Si materia aeris, ergo materia aeris est ignis. Si Sive P aliquid aliud, sed non est aliud in aere nisi accidentia aeris, ergo ipsa sunt ignis.

1.Q1E Item, dicit Aristoteles quod materia ultima ultra P et forma add. sunt P idem et unum idem et unum] u. et i. P [8.6.1045b17-20 tc16].

Et om. P hoc videtur falsum: Nam si sic, omnia erunt unum et idem. Probatio: Cum dicit add. quod P , 'materia ultima et forma add. ultima P sunt unum et idem', intendit de materia proxima. Primordialissima autem materia om. P est proxima materia formae generis generalissimi, et ista ita P materia est participata in omnibus causatis elementi P . Vocetur igitur illa vel forsan: ista (i ^a) P prima post materia P materia A, et forma generis generalissimi B. A et B sunt unum et idem per essentiam. Sed A et B sunt materia proxima add. respectu P alicuius formae ulterioris; sit illa forma C; A igitur et B et C sunt unum per essentiam. Similiter A et B sunt materia proxima respectu alterius formae ulterioris — formae om. (hom.) P ; sit illa forma D; A igitur et B et D sunt unum per essentiam. Igitur Ergo P C et om. P D sunt unum per essentiam. Sic autem descendendo sequitur omnia esse unum per essentiam.

Istud vel forsan: Illud (i ^d) P inconveniens sequetur sequitur P si nec P dicatur quod forma et materia forma et materia] m. et f. E proxima cuiusvis unius E, cuilibet P causati creati P sint sunt P unum et idem per essentiam, scilicet in resolvendo materiam illam om. P in alias materias usque ad materiam omnium primam ante materiam P , et in ponendo pe ^do P istam vel forsan: illam (i ^am) P formam esse in potentia respectu aliarum formarum secundum ordinem. Et etiam etsi si P non sit in potentia in om. P respectu formarum ulteriorum ulteriarum E, ultrarum P , idem inconveniens sequetur sequitur P .

1.Q1F Consequenter vero om. P est quaeri est quaeri] quaeritur vel forsan: quaeratur (q ^ur) P ad quid tantum post Aristoteles P laborat Aristoteles in solutionem quaestionis de unitate substantiae naturalis compositae.

Videtur enim om. P quod inane laborat. Nihil enim aliud E 27rb oportet dicere nisi quod haec materia add. est P propria respectu huius formae et e converso, et ideo ex his est unum in actu. Et si non sit materia propria respectu formae, non fit ex eis his P unum in actu.

Sed qui sic solvit non plene solvit, quia etsi dicat vel forsan: dicit (d ^t) P hoc, adhuc om. P potest quaeri ab eo utrum materia et forma sint diversae naturae in actu, aut non. Si non, habet Aristoteles propositum; ad hoc enim probandum (ut videtur) hoc — videtur] probandum et ita non inane P laborat. Si duo in actu, ergo ex his numquam fit vere unum; ex duobus enim in actu non fit unum in actu, sed ex duobus in potentia.Cf. Aristot., Metaph. 7.13.1039a4-5, ut citatur apud Les auctoritates Aristotelis 1.186: "Ex duobus entibus in actu non fit tertium in natura" (ed. J. Hamesse, p. 130). Et ideo duplex dupliciter P est duo in potentia et unum in actu.

Item, ex duobus in actu numquam fit vere unum; ex materia et forma fit vere unum per essentiam per essentiam om. SV ; ergo materia et forma sunt sicut duplex. Ergo conveniunt in radice; ergo sunt unum per essentiam ergo — essentiam om. (hom.) P . Et si non sunt duplex sunt duplex] sint dupliciter P , ergo sunt duo sunt duo] non s. duo in actu P ; ergo add. sunt P diversa divisa E in actu; ergo numquam ex his fit unum.

Item, dicit Aristoteles om. P quod materia et forma sunt unum in actu, et ideo ex his fit vere unum in actu.

1.Q1G Quaeratur vel forsan: Quaeritur (q ^ur) P quid intendit cum dicit cum dicit] quod P , 'materia et forma sunt sint P unum'. Intendit nihil in corr. E, om. P plus dicere nisi quod materia et forma sunt unum compositum? Si non plus, ergo petit principium. Probatio: Unum esse ex materia et forma est prius plus P quam illa esse istud vel forsan: illud (i ^d) P unum, si est ordo inter haec. Et si non est ordo, simul sunt natura. Ergo illa vel forsan: ista (i ^a) P esse aliquid unum compositum non est causa quare fiat illud vel forsan: istud (i ^d) P unum ex illis. Et reddit addit P hoc pro causa, quare petit principium.

Item, si ex aliquibus fiat fit P vere unum, quia illa sunt fiunt P unum compositum, igitur ergo P ex substantia et accidente fit vere unum; ipsa enim sunt aliquod unum aggregatum. Plus igitur intelligit cum dicit, 'materia P 24rb et forma sunt unum', quam unum om. P compositum. Ergo illud vel forsan: istud (i ^d) P 'unum' supponit pro aliquo quod est prius composito in quo communicant prius materia et forma antequam om. P ex eis fiat illud vel forsan: istud (i ^d) P unum compositum. Intelligit ergo quod naturaliter sunt est P materia et forma sicut duplex dupliciter EP ; ergo secundum ipsum in radice in radice lac. P uniuntur; ergo sunt unum per essentiam — quod est impossibile.

[Lectio II]

Et scientia est potentia Et — potentia om. E [9.2.1046b16 tc4].

2.Q1 Sed modo quaeratur vel forsan: quaeritur (q ^ur) P utrum materia et forma sunt unum per essentiam aut non.

Et videtur quod sic: Universale est forma; commune praedicatum de pluribus de pluribus om. P est s. lin. P universale; ergo igitur P est forma. Substantia autem om. P est praedicatum commune de materia et forma; ergo substantia est forma substantia est forma] f. est s. P . Praedicatio autem substantiae de materia est praedicatio essentialis et non accidentalis. In praedicatione autem essentiali non est praedicatum aliud per essentiam quam subiectum; illud vel forsan: istud (i ^d) P autem praedicatum est forma, et subiectum materia; ergo materia et forma sunt s. lin. P idem per essentiam.

Item, aliquid praedicatur de materia vera vera praedicatione in ima pagina E praedicatione corr. (s. lin.) ex: praedicabile P . Non materia Non materia exp. E, om. P , quia add. materia P de add. sed exp. materia P nullo praedicatur; ergo forma. Ergo materia est forma; ergo sunt unum per essentiam. ergo — forma ³ om. (hom.) P

Item, materia est substantia. 'Substantia' autem significat qualitatem communem, quia nomen appellativum est; et praedicatur de materia; ergo materia est forma. Vel haec propositio est falsa, 'materia est substantia'. ergo — forma ³ om. (hom.) P

Ad hoc dicendum quod non sequitur, 'materia est substantia; et substantia est forma; ergo materia est forma' ergo — forma ³ om. (hom.) P . Sensus enim huius propositionis, 'materia est substantia forma P ', est 'materia est mg. E disposita forma substantiae om. P '; forma enim non praedicatur nisi inquantum est esse et actus esse et actus rep. sed corr. E , et ita oblique praedicatur. Et ista vel forsan: illa (i ^a) P responsio sufficit ad ista vel forsan: illa (i ^a) P tria argumenta obiecta P .

Sed potest illud vel forsan: istud (i ^d) P, add. idem P ostendi E 27va aliis duabus P rationibus sic:

[1] Quae sunt unius generis participant unam naturam; materia et forma sunt unius generis, quoniam utraque substantia; ergo communicant unam — communicant om. P eandem post naturam P naturam; ergo eandem essentiam. Sed sunt simplicia; ergo sunt unum per essentiam.

[2] Item, "solus actus dividit";Aristot., Metaph. 7.13.1039a7. ergo quae differunt dividunt P vel sunt actus vel habent actum actus P ; materia igitur si differt ab essentia formae add. vel P , est actus vel habet actum. Sed non habet actum neque est actus. Ergo non nec P differt ab essentia formae.

[3] Item, actus et potentia non diversificant essentiam; unum enim et idem est prius ante est P in potentia et deinde in actu. Istis om. P igitur ergo P circumscriptis a materia add. vel E et forma, cum in nullo alio sit differentia cum — differentia post formae P , potest esse eadem essentia essentialium P materiae et formae. Et "in perpetuis non differt esse a ab ! P posse";Aristot., Phys. 3.3.203b30. ergo sunt unum per essentiam.

[4] Item, omne genus cognitionis praem. nominationis vel SV intellectualis intelligibilis P, add. sed vac. separatur de materia E est per habitum et privationem. In nullo autem genere nominationis vel cognitionis intellectualis intelligibilis P separatur de materia res formae, sed ratio post solum P solum actualitatis corr. ex: intellectualitatis E . Ergo circumscripto hoc esse nomine P quod est actualitas a forma a forma om. P , secundum rem vel essentiam remanent idem materia remanent — essentiam mg. E et vel E forma; sunt igitur remanent — essentiam mg. E unum et idem unum et idem om. E per essentiam remanent — essentiam mg. E . Minor huius rationis sive rationis sive om. P argumenti probatur per maiorem eiusdem add. argumenti P sic: Cum materia nominatur, aut nominatur per habitum aut per privationem. Si per habitum, ergo per formam; ergo in hoc non separatur separantur P de materia res ante de P formae. Si per privationem, sed privatio non est pura negatio, ergo igitur P hic non negatur res formae, sed solum actus; igitur ergo P in hoc non dividitur res formae a materia.

[5] Item, "actus et potentia sunt prima contraria in quolibet genere";Averroes, In DAn 1.6: "Potentia enim et actus sunt differentie que contingunt omnibus predicamentis, et sunt valde opposite" (ed. F. Crawford, CCAA 6.1: 10). ergo in genere substantiae. "Contraria autem nata sunt fieri circa idem subiectum om. P ,"Aristot., Praed. 5.4a10-11: "substantiae proprium videtur esse quod, cum idem et unum numero sit, contrariorum susceptivum est" (AL 1.2: 53). Sed potius citatur a Boethio, In Praedicamentis 4: "Quaecunque vero contrariorum talia sunt, ut in quibus nata sunt fieri, vel de quibus praedicantur, necessarium sit alterum ipsorum" (PL 64: 266). et istud nullum P subiectum, quantum est de se, neutrum illorum definit desinit E, de ^nit P . Ergo ista illa P duo contraria habent unum subiectum quorum corr. ex: quod E neutrum definit desunt P ; ergo illud vel forsan: istud (i ^d) P erit est P una uno E essentia communis participata a materia et forma. Ista Alia P autem essentia non est forma; forma enim definit desinit P actum, et illud vel forsan: istud (i ^d) P commune nullum actum definit de ^nit P . Materia non; ipsa enim definit desinit P potentiam. Ergo oportet quod sit una essentia communis utrique quae deferat ferat P utrumque contrariorum.

[6] Item, in materia intelligitur potentia et essentia add. et P , in forma essentia et actus. Circumscribatur Circircumscribuntur ! P per intellectum potentia a materia, et actus a forma. Illud vel forsan: Istud (i ^d) P quod remanet aut est essentia et essentia, aut una tantum. Si una tantum om. P , ergo praedicta conclusio sequitur. Si essentia alia et alia corr. ex: contra P , contra: Nihil est distinguens hanc essentiam ab illa vel forsan: ista (i ^a) P . Actus enim s. lin. P non; circumscribitur enim non circumscribitur enim] c. P . Et "solus actus dividit";Aristot., Metaph. 7.13.1039a7. ergo sunt unum per essentiam.

Contra: Si sic, ergo omnia sunt unum; ista consequentia probata ista consequentia probata] illud ( vel forsan: istud (i ^d)) probatum P est prius.

Item, dicit Aristoteles in II Physicorum quod quattuor sunt causae et quod tres incidunt in unam add. scilicet P , agens, finis et forma, et non quarta add. scilicet materia P .Aristot., Phys. 2.7.198a21-27. Materia ergo igitur P et forma non incidunt in unum et — unum] non incidit in unam cum forma P . Ergo non sunt unum per essentiam.

Ad illud vel forsan: istud (i ^d) P argumentum quod est de circumscriptione potentiae a materia et actus a forma respondebit aliquis hoc modo quod non potest potentia ante non P circumscribi corr. ex: circumbscribi P a materia; quantocumque quanto P enim aliquis privat potentiam ab essentia materiae ab essentia materiae] a m. e. P , tanto plus est ipsa materia in potentia. Ponamus enim quod materia prima circumscribatur ab aliqua potentia. Vocatur Vocetur P illa vel forsan: ista (i ^a) P potentia A. Caret A, et etiam actu, et potest habere A; ergo nunc magis est in potentia quam cum habuit A. Est enim nunc in potentia ad A et ad actum, et ad actum et om. (hom.) P prius non fuit add. in potentia P nisi ad actum tantum — scilicet cum habuit habeat P A. Et sicut sic P est de potentia respectu materiae, similiter est de actu E 27vb respectu formae. Unde potentia non potest separari a materia, nec actus a forma.

Sed contra: In om. P materia s. lin. post est P et est essentia materiae et est potentia passiva post eius P eius. Potentia autem passiva eius non est essentia eius. Similiter in autem P forma et est essentia et add. est actus et P potentia activa, et sed P potentia activa non est essentia formae. Igitur post si P si potentia materiae non est essentia materiae, neque potentia formae essentia formae. Possum igitur loqui de potentia materiae absque essentia eius et de potentia formae absque essentia formae et — formae ² om. P . Sed si possum possit P loqui, possum significare hoc non significando illud vel forsan: istud (i ^d) P . Ergo possibile est intelligere essentiam materiae non intelligendo potentiam corr. ex: essentiam P eius materiae P , et similiter essentiam corr. ex: potentiam P formae non intelligendo potentiam eius formae P, add. sed exp. et similiter esse E . Si ergo est possibile corr. ex: impossibile E intelligere unum sine alio, ergo et circumscribere; possibile enim est circumscribere unum ab alio etsi non sit possibile unum esse sine alio ergo — alio ² om. (hom.) P . Circumscribatur igitur, et accidit accidet P eadem conclusio quae prius.

Item, ponatur ponamus P per impossibile quod non esset in materia potentia neque in forma actus. Quaero igitur ergo P utrum esset essentia add. alia P et essentia natura P , aut una essentia tantum. Non essentia et essentia, quia non esset quod divideret dividere P . Igitur Ergo P si actus et potentia non diversificant essentiam, sive potentia sit in materia P 24va et actus in forma sive non, non erit est P essentia et essentia. Erunt igitur unum add. et unum P per secundum P essentiam materia et forma.

Ad primam quaestionem [1.Q1A] sic respondendum, scilicet quod causa unitatis vunitatis ! P definitionis est quod genus et differentia sunt unum in actu et duo in potentia; unde unum P sunt duplex dupliciter P et non duo. Conveniunt igitur om. P, add. sed exp. differentia et E genus et differentia in radice et sunt unum per essentiam. Et loquor de differentia quae realiter naturaliter P est forma et producitur in esse per viam generationis.

Eodem corr. ex: Eoddem P modo dicendum om. P [ad 1.Q1F-G] quod compositum naturale est vere ante est P unum, et s. lin. E causa suae unitatis est quod ultima materia et forma sunt unum in actu et duo in potentia; unde sunt duplex dupliciter E et non duo.

Sciendum est om. P autem quod materia ultima ultra P est res naturalis est res naturalis] rei n. P, rei n. est materia SV quae est necessitas, cui impossibilis est additio; nihil tamen est quod P tali materiae modo P deficit nisi solum sola P actualitas, et illa vel forsan: ista (i ^a) P vero om. P actualitas non addit essentiam om. P ; illam aliam P autem actualitatem recipit in instanti. Unde essentia formae non additur, sed hoc P solum actualitas, et illa vel forsan: ista (i ^a) P actualitas est ultimitas corr. (s. lin.) ex: ultiitas E potentiae activae, et hoc est terminus et complementum speciei sive suae P formae. Materia corr. (s. lin.) ex: Forma P igitur ultima ultra P , sicut iam expositum sicut iam expositum] causa exposita E est, non est alia per essentiam a quam P forma.

Et ut istud vel forsan: illud (i ^d) P magis explanetur ponamus exemplum tale:Nota marginalis in E: "Nota exemplum. Adverte subtiliter in hoc exemplo quid est materia ultima quae cum forma est unum in actu." Generetur ignis ex aere. Forma ignis quae inducitur in materiam naturam P aeris non venit ab extrinseco sed ab intrinseco extrinseco P ; intentio igitur enim P generis formae ignis sive individuum generis genus P est in materia aeris, et hoc haec P est in potentia forma ignis et fit sic P forma ignis. Unde idem prius post est P est in potentia, et deinde add. ens P in actu. Non autem fit additio ab extrinseco, sed illud idem quod primo est in potentia, deinde fit in actu Non — actu om. (hom.) P ; illa vel forsan: ista (i ^a) P enim intentio formae ignis ig ^nis P , quae remanet in materia aeris postquam corrumpitur ignis, est res et individuum generis formae ignis. Deinde per agens extra cuius virtutes intrant materiam aeris add. non P transmutant ipsam illam vel forsan: istam (i ^am) P rem naturam P quae est individuum generis formae ignis. Et ipsa multis dispositionibus disposita, ita quod non est ei om. P, add. sed exp. additio E possibilis additio dispositionis, fit ultima ultra P materia ignis. Et illa vel forsan: ista (i ^a) EP materia ultima ignis ultima ignis om. P et forma sunt unum et idem per essentiam. In ista vel forsan: illa (i ^a) P enim materia ultima est tota essentia formae ignis, et nihil deficit deficiet P, add. sed exp. ibi E nisi solum actualitas. Unde cum dicitur om. P quod materia et forma sunt unum in actu, istud vel forsan: illud (i ^d) P unum non est unum compositum, sed est una materia P natura prior composito in qua communicant materia E 28ra ultima ultra P et forma. Et om. P ex hoc patet quod ista vel forsan: illa (i ^a) P materia ultima nihil aliud est nisi forma. Unde hic om. P, add. lac. E est generatio aggregatio P formae ex forma materia P et non generatio formae corr. (s. lin.) ex: materiae P ex materia corr. ex: forma P pura.

Et illud vel forsan: istud (i ^d) P est imaginabile hoc modo: Sicut enim aliquid augmentatur et extenditur nullo extrinseco addito, ita post et P et individuum generis formae ignis multis dispositionibus dispositum fit forma ignis. In re autem quae est individuum generis genus post formae P formae ignis est natura differentiae; virtutes autem ingredientes addunt ad differentiam formae ignis. In ipsa tamen materia aeris corr. ex: ignis P est res generis genus P formae ignis, et in illa vel forsan: ista (i ^a) P re s. lin. P differentia formae ignis sub esse diminuto, et istud vel forsan: illud (i ^d) P totum est in om. P potentia forma ignis et fit sic P forma. Unde non corrumpitur sed melioratur. Et ex hoc patet quod ex s. lin. E forma fit forma, ita quod hoc quod dico 'ex' notet circumstantiam causae materialis, quae quidem qualis P materia non solum est materia sed est om. P pars formae. Sed si dicatur add. quod P , 'forma extrahitur ex materia post prima P prima', hoc quod dico 'ex' notat circumstantiam causae materialis ut in qua, et non quod illa vel forsan: ista (i ^a) P materia universaliter P sit pars formae corr. ex: materiae P .

Et om. P ex hoc patet quod illud vel forsan: istud (i ^d) P idem quod prius est in potentia deinde est in actu, et non aliud. Et hoc est, materia ultima quae est forma communis, manens idem numero necessario P , est prius in potentia et deinde in actu add. est P . Unde ista vel forsan: illa (i ^a) P materia et forma sunt unum et idem per essentiam, et haec est causa quare fit add. vere P unum compositum ex materia et forma.

Nota tamen s. lin. P quod aggregatum ex materia add. omnium SV prima et ex intentione generis formae ignis quae est res et om. P individuum illius generis est in potentia ignis, et illud vel forsan: istud (i ^d) P idem primo est in potentia ignis et deinde actu est ignis. Sed bene attende modum generationis generis P ignis ex tali aggregato add. sicut P , qui cui P iam expositus expositum P est.

AdNota marginalis in E: "Solutio secundae quaestionis." hoc quod dicitur [1.Q1C] quod differentiae sunt potestate in genere, dicendum quod res generis potest esse utraque utrumque P differentiarum. Ipsum tamen enim P genus manens idem secundum essentiam non corruptum fit utraque illarum.

Ad argumentum alterum P autem in oppositum [1.Q1A] dicendum quod om. P cum dicit, 'quaecumque sunt uni et eidem' etc., intelligendum est de eodem numero. Differentiae autem add. oppositae P sunt idem genere et non numero.

Ad aliud argumentum [1.Q1B] dicendum quod genus et differentia sunt unum in actu et duo in potentia. Et quia duo in potentia Et — potentia om. (hom.) P , ideo duae differentiae oppositae sunt diversae duae P essentiae. Etsi enim actus et potentia non diversificent diversificant P essentiam, actus tamen et actus faciunt diversas essentias in actu. Unde etsi genus cum hac differentia sit unum in actu, et cum alia sit unum in actu, non tamen haec differentia cum alia illa vel forsan: ista (i ^a) P . Et ideo species oppositae sunt duo in actu et non unum.

Ad aliud argumentum [1.Q1E] dicendum quod cum add. dicit P materia ultima et forma sunt unum per essentiam, ista vel forsan: illa (i ^a) P materia ultima nihil aliud est quam forma communis. Ex hoc autem non om. P sequitur quod materia prima pura P , quae nullo in illo P modo est forma, et forma add. non P sunt unum per essentiam; immo diversificant essentiam. Natura Naturae E enim materiae primae et natura formae diversa et diversa natura post est P est; natura enim materiae primae est quod ipsa manet una numero per essentiam sub diversis formis et non numeratur add. numero P numerositate essentiae. Forma autem non potest participari a om. P multis materiebus absque eo om. P quod numeretur numerositate P 24vb essentiae. Diversitas enim materiae est quantitativa solum; unde non facit nisi numerum mathematicum et non s. lin. P numerum essentialem. Partibilitas autem formae qualitativa est et facit numerum E 28rb essentialem et non numerum qui est accidens. Ex praem. sed exp. Et P hoc add. iam SV patet quod materia prima et forma non sunt idem per essentiam, et tamen materia ultima et forma sunt idem per essentiam.

Et si quis quaerat quomodo est compositum ante est P unum, ex quo pars compositi est aggregatum ex materia prima et intentione generis, et om. P illud vel forsan: istud (i ^d) P non est vere unum, illud vel forsan: istud (i ^d) P autem fit ipsum compositum, ut habitum est:

Ad hoc haec P dicendum quod aggregatum ex materia prima et forma non est add. vere P unum, quia non est om. P nisi ens sicut P diminutum lac. P, add. dicitur unum P . Ipsum tamen compositum est vere unum, quia aggregatum ex materia prima et forma, multis dispositionibus habitis in ipsa forma communi, fit ultima materia formae compositi, et deinde fit ipsum compositum in actu add. et P in instanti.

Ad aliud [1.Q1D] dicendum quod subiectum actus et potentiae, quae qui E quidem communicant eandem essentiam, est res formae, quae primo est in potentia, deinde in actu.

Vel alio modo quod compositum est subiectum actus et potentiae.

Sed contra: Compositum est ens in actu; ergo non est subiectum potentiae.

Ad hoc haec P dicendum quod nomen 'compositi potentiae potentiae P ' non neque P definit actum neque potentiam, nam si sic, tunc significaret actum et non habitum. Et ideo potest prout P compositum inquantum est quantum P nomine uno vere P significatur esse commune P subiectum actus et potentiae.

Ad aliud [1.Q1B] dicendum quod haec propositio,Nota marginalis in E: "Intellige propositionem." 'actus et potentia non diversificant essentiam', habet veritatem ubi ut P unum et idem primo post est P est in potentia et est post deinde P deinde in actu, et non alibi aliter P . Materia autem prima non est in potentia forma ignis vel cuiusvis alicuius P alterius. Potest autem recipere formam, et ideo potentia potest P in s. lin. P materia prima et actus in et P, add. (s. lin.) vel et E forma diversificant essentiam.

Et nota natura P quod actus et potentia et cuu P sunt sint P sicut om. P contrarie opposita et relative relativa P . Contrarie add. prout P in eodem considerantur consideratur P , et sic actus et potentia non diversificant essentiam. Sunt autem relative opposita prout considerantur in diversis — scilicet, potentia in materia prima et actus in forma — et sic diversificant essentiam.

Ad aliud [2.Q1] dicendum quod si circumscribatur potentia a materia prima et actus a forma, quod remanet non est essentia et essentia, sed una essentia tantum. Potentia enim in materia prima ipsa ante materia P et actus in forma diversificant essentiam materiae ab essentia formae. Et non oportet quod actus accidens P sit in materia. Actus rep. P enim in forma sufficit ad distinguendum essentiam formae ab essentia materiae, sicut habitus accidens P sufficit ad sui cognitionem et ad om. P cognitionem privationis.

[Lectio III]

Si igitur hoc dictum est Si — est om. E [9.4.1047b3 tc8].

3.Q1 SedQuaestio 3.Q1 ("Sed — quae est cito") vacatur in codice E. modo potest quaeri utrum aliquid possit appeti appellari P quod impossibile est acquiri.

Et videtur quod non. Dicit enim Aristoteles in primo principio P huius philosophiae quod comprehensio veritatis, si esset impossibilis, non esset desiderata ab omnibus, quia nullum nihil P desideratum desiderium S, sed desideratum V est otiosum;Averroes, In Metaph. 2.1: "comprehensio veritatis non est impossibilis in multis rebus ... Et signum eius est hoc, quod habemus desiderium ad sciendum veritatem; quoniam si comprehensio esset impossibilis, tunc desiderium esset otiosum. Et concessa est ab omnibus, quia nulla res est otiosa in fundamento naturae et creaturae" (ed. G. Darms, pp. 53-54; Iunt. 1552, 8: 14r; Iunt. 1562, 8: 28v). Cf. Aristot., Metaph. 2.1.993a30-31. sed appetere impossibile est otiosum; ergo non potest appeti.

Ad hoc dicendum quod desiderio naturali rationalis E non potest appeti quod impossibile est acquiri; appetitu autem innaturali naturali P bene post potest P potest.

Sed solutio sicut P insufficiens est om. P ; volumus volimus P enim impossibilia impossibile P , ut dicit Aristoteles;Aristot., ENic 3.2.1111b20-26. possumus possibile P autem non.

Et ideo dicendum quod omne quod omne rep. P quod appetitur vel simpliciter, hoc est sub hoc est sub] vel cum P circumstantiis sub sine E quibus appetitur appeti E , vel om. P aliquo modo, hoc est sine circumstantiis, potest acquiri. Verbi gratia: Appetat aliquis ut sit avis volans. Quare appetit hoc? Ut cito post esse P possit esse in diversis locis. Hoc quod dico 'in diversis locis' potest acquiri et acquiri et om. P appeti, sed non sub hac circumstantia quae est 'cito'.

[Lectio IV]

CumNotae 4.N1 et 5.N1 ("Cum — quaestionem") desunt in codice E. dictum est de potentia [9.6.1048a25 tc11].

4.N1 Nota quod potentia quae est in infinito non exit totaliter in actum, quia potentia — quia om. SV ista potentia semper associatur suo actui et nunquam deficit. Illa Alia P enim potentia est talis potentia qua dicimus continuum esse divisibile in infinitum; illa vel forsan: ista (i ^a) P potentia non reducitur totaliter ad actum. Et dicit Commentator quod potentia in illa vel forsan: ista (i ^a) P significatione ponitur in definitione motus in V Physicorum.Aristot., Phys. 3.1.201a10-11. Si enim potentia esset in illa vel forsan: ista (i ^a) P definitione quae totaliter reduceretur in actum actu P , aliquando destruitur motus — quod non est verum secundum ipsum.Averroes, In Metaph. 9.11: "Et de hoc genere est potentia accepta in diffinitione motus. Quoniam si ista potentia exiverit in actum, destruetur motus. ... Et iste modus potentiae invenitur in tempore et in motu et in divisione quantitatum, ut dictum est in Physicis" (ed. B. Bürke, p. 49; Iunt. 1552, 8: 111r; Iunt. 1562, 8: 237r). Cf. Aristot., Phys. 6.1-4.231a21-235b5. Hoc sciendum quod falsum intelligit; non enim sumitur talis potentia in definitione motus; illa enim potentia non est [nisi] in divisione magnitudinum et in appositione numerorum. Non enim ad esse motus exigitur talis potentia, sed in divisione motus.

[Lectio V]

Declaratum est igitur etc. [9.6.1048b35 tc12].

5.N1 Nota quod aggregatum ex prima materia et forma fit vere universale P unum, quia illa vel forsan: ista (i ^a) P forma est forma materia P generis generalissimi et non est forma sed esse substantiale formae. Et ex substantia materiae primae et esse substantiali potest fieri vere unum. Et illud aliud P notabile pertinet ponet P ad praedictam quaestionem.

5.Q1 Sed modo potest quaeri de hoc quod dicit quod om. P materia prima non est proprie in potentia [9.7.1049a18-27 tc12].

Videtur enim hoc esse falsum sic: Quod magis E 28va est album magis proprie est album quam quod minus. Ergo quod add. sed exp. in E magis est in potentia magis proprie est in potentia quam quod minus. Sed materia prima maxime est in potentia. Ergo etc magis proprie est in potentia quam materia proxima P .

Item, magis proprie est illud vel forsan: istud (i ^d) E, om. P materia quod solum est materia quam quod componitur est compositum P ; sed omnis materia post primam est composita compositum P ; ergo prima magis proprie est materia quam aliqua alia; ergo magis proprie est proprie est om. P in potentia add. seu rep. ergo magis in potentia P .

Ad haec dicendum quod est considerare materiam primam dupliciter: absolute et aut P in comparatione ad individua. Absolute loquendo, ipsa magis proprie est materia et magis in potentia quam aliqua alia. Respectu autem individui determinati non, sed et — materia ² om. (hom.) P proxima s. lin. E materia magis proprie est et — materia ² om. (hom.) P materia in corr. E et magis proprie in potentia.

5.Q2 Sed modo potest quaeri, si definitum sit est P vere unum, et definitio vere una, et genus et differentia sint sunt P vere unum in actu et duo in potentia — dico de differentia producta in esse per viam generationis — utrum genus et differentia creata sint sunt P vere unum in actu et duplex, duo autem et ante duo P in potentia. Verbi gratia, si differentia ultima hominis quae est creata et genus sint sit P vere post unum P unum in actu, ita supra P quod radicentur P 25ra in essentia. Et hoc est quaerere utrum sint sunt P tres substantiae animae in hoc homine corr. ex: nomine P, add. (s. lin.) vel nomine E — una quae sit vegetativa, alia add. quae sit P sensitiva, tertia intellectiva — an aut P duae substantiae om. P an s. lin. E, aut P una tantum.

Et Dicendum P quod una sit sic P et quod non differant differunt P nisi secundum virtutes et potentias patet ante et quod P sic: [A] Unius una est perfectio potentia P ; ergo unius animalis una est perfectio. Sed anima est perfectio animalis. Ergo unius animalis una est om. P anima, et sic una substantia.

[B] Item, si essent tres substantiae, homo corr. ex: in homine E haberet tres om. P animas — quod non dicitur non dicitur] vulgus non dicit P .

Contra: [1] Dicit Aristoteles in XVI XV P De animalibus quod solus om. P intellectus venit ab extrinseco.Aristot., De generatione an. 2.3.736b27-28, ut citatur apud Les auctoritates Aristotelis 9.190 (De animalibus 13): "Solus intellectus est in nobis ab extrinseco, quia ipse solus est divinus" (ed. J. Hamesse, p. 224). Non ergo anima vegetativa et sensitiva corr. ex: sensitva E ab extrinseco, sed ergo P ab intrinseco; ergo igitur post sunt P sunt substantiae diversae.

[2] Item, embryo embrye ! P prius tempore om. P crescit et movetur quam animam rationalem recipiat. Sed crescere est virtus animae post vegetativae P vegetativae; virtus non est sine sive P substantia cuius est virtus; ergo prius habet embryo prius habet embryo post vegetativae P substantiam animae vegetativae quam add. substantiam P animae rationalis; sunt igitur diversae substantiae.

[3] Item, in brutis in brutis] subrutis ! P anima vegetativa et sensitiva vegetativa et sensitiva] s. v. P inducuntur inducitur E per viam generationis; generans enim ibi add. et producens P et s. lin. P corpora caelestia possunt producere istas formas in esse. Sed generans hominem add. est P nobilius quam generans bruta, et eadem sunt corpora caelestia hinc inde. Ergo generans hominem et corpora caelestia possunt producere vegetativam et sensitivam in esse per viam generationis in hominibus in hominibus ante in P . Et si hoc Et si hoc] Ergo P , diversae post sunt P sunt substantiae.

[4] Item, virtutes sive potentiae sunt diversae et non add. sunt P accidentia respectu substantiae animae; ergo sunt formae substantiales. Ergo secundum diversitatem istarum illarum P erit diversitas formarum substantialium. Sunt igitur ergo P substantiae multae.

[5] Item, si non essent substantiae diversae, non esset erit P anima nisi totum virtuale; differt enim genus et totum virtuale; totum enim virtuale etsi sit om. P commune per praedicationem, non est essentia nisi una actu nec potentia, cui tamen essentiae potentiae P respondent multae potentiae. Genus autem etsi sit una essentia in actu, tamen in potentia est multae essentiae, et ideo species E 28vb oppositae. Si igitur anima est totum virtuale, ipsa est una via P essentia actu et potentia. Ergo Igitur P et animal anima P erit una essentia actu et lac. P potentia; omnis enim diversitas animalis secundum per P quod est animal est ab om. P anima add. secundum quod anima P . Igitur Ergo P animal non erit est P nisi totum virtuale; ergo non est genus ergo P — quod falsum est. Sunt enim igitur P multae essentiae ipsius animae et multae substantiae; anima enim est om. P genus idem respectu P vegetativae et om. P sensitivae et intellectivae. Vegetativa autem est om. P totum virtuale et non genus; similiter sensitiva et intellectiva; non enim add. esse P est nisi una essentia esse a corr. ex: esse aut P actu vel potentia, licet sed P multae sint sunt P potentiae et virtutes.

Sed modo videtur quod eadem sit substantia vegetativae, sensitivae et intellectivae secundum beatum Augustinum. [C] Dicit enim:Ps. August., De spiritu et anima 4: "Sensus vero unus est in anima, et quod ipsa: et cum corpus non sit, corporeus dicitur, quia corpus non transcendit, vel quia corporeis exercetur instrumentis; unde et ob numerum instrumentorum quinquepartitus dicitur, cum intus non sit nisi unus. Verumtamen propter varia exercitia variatur et varie nuncupatur. Dicitur namque sensus, imaginatio, ratio, intellectus, intelligentia. Et haec omnia in anima nihil aliud sunt quam ipsa, aliae et aliae inter se proprietates propter varia exercitia, sed una essentia rationis et una anima: proprietates quidem diversae, sed essentia una: secundum exercitia, multa sunt; secundum essentiam vero, unum sunt in anima et idem quod ipsa" (PL 40: 782). "Sensus corr. (s. lin.) ex: Sensu E vero unus unius P est in anima, et quod s. lin. P ipsa, et cum corr. (s. lin.) ex: q P corpus corporeus P non sit, corporeus corporea E, coreus P dicitur. Cum om. P intus non sit nisi una unus P , verumtamen propter varia exercitia variatur et variatur et] et variantur post nuncupatur P varie nuncupatur corr. ex: nuncupantur E, nuncupantur P . Dicitur namque ita P sensus, imaginatio, ratio lac. P , intellectus, intelligentia corr. ex: intellectiva E , et haec omnia in anima non nihil P aliud sunt quam ipsa, aliae et aliae inter se proprietates propter varia exercitia, sed una essentia rationalis et una [anima]; proprietates propter — proprietates om. (hom.) E quoque diversae, sed una essentia; secundum exercitium multa sunt, secundum essentiam vero unum sunt in anima et [idem] quod ipsa."

[D] Idem Augustinus s. lin. E, om. P alibi:Ps. August., De spiritu et anima 13: "Anima est spiritus intellectualis, rationalis, semper vivens, semper in motu, bonae malaeque voluntatis capax: secundum benignitatem Creatoris atque secundum sui operis officium variis nuncupatur nominibus. Dicitur namque anima, dum vegetat; spiritus, dum contemplatur; sensus, dum sentit; animus, dum sapit; dum intelligit, mens; dum discernit, ratio; dum recordatur, memoria; dum consentit, voluntas. Ista tamen non differunt in substantia, quemadmodum in nominibus; quoniam omnia ista una anima est: proprietates quidem diversae, sed essentia una. In spiritu tamen et anima potest esse differentia; quia omnis anima est spiritus, sed non omnis spiritus est anima" (PL 40: 788-789). "Anima secundum operis sui officium in corr. P, effectum E diversis nuncupatur nominibus. Dicitur namque enim P anima dum vegetat, spiritus dum contemplatur corr. (s. lin.) ex: contempatur P , sensus dum sentit, animus dum sapit, mens dum intelligit, ratio dum discernit, memoria dum cum P recordatur, voluntas dum cum P consentit. Ista vel forsan: Illa (i ^a) P tamen non differunt in substantia quemadmodum in nominibus, quoniam omnia ista vel forsan: illa (i ^a) P una anima ante una P est; proprietates quidem diversae, sed essentia una. In spiritu tamen et anima potest esse differentia quoniam quia P omnis anima add. est P spiritus, sed non omnis sed — anima mg. E spiritus in corr. P est om. P anima sed — anima mg. E ."

[E] Item om. P , idem s. lin. E cito post om. P :Ps. August., De spiritu et anima 13: "Simplex substantia est anima, nec aliud, nec minus est ratio in substantia quam anima; nec aliud, nec minus est irascibilitas vel concupiscibilitas quam anima: sed una eademque substantia secundum diversas potentias diversa sortitur vocabula. Has potentias habet antequam corpori misceatur. Naturales siquidem sunt ei, nec aliud sunt quam ipsa. ... Potentiae namque ejus et vires idem sunt quod ipsa. Habet accidentalia, et ipsa non est. Suae vires est, suae virtutes non est. Non enim est sua prudentia, sua temperantia, sua fortitudo, sua justitia. Potentiae animae sunt, rationalitas, concupiscibilitas, et irascibilitas. Vires sunt, sensus, imaginatio, ratio, memoria, intellectus, intelligentia. Potentiae tamen possunt dici vires, et vires potentiae" (PL 40: 789). "Una praem. Corpus P eademque animae substantia secundum diversas potentias diversa sortitur corr. ex: sortiuntur E, scientur P nomina vocabula P . Has potentias habet corr. ex: habent E antequam corpori corpus P misceatur corr. ex: misceantur E . Naturales siquidem sunt ei s. lin. E , nec aliud sunt quam ipsa corr. ex: ipsae E . Potentiae add. autem P animae eius P et virtutes virtutes vel om. P vel vires vel vires s. lin. E eius om. P idem sunt quod ipsa. Potentiae animae naturae P sunt sicut om. P rationalitas rationabilitas P , concupiscibilitas, irascibilitas; vires animae sunt sensus, imaginatio, ratio, intellectus, intelligentia; communiter tamen dicuntur potentiae animae vires et e converso. Habet Haec P tamen anima corr. ex: omnia P quaedam accidentia accidentalia P quae ipsa non est, et hae haec P virtutes dicuntur: prudentia, temperantia etc. Ex praem. Unde P his colligitur taliter corr. ex: intelligitur E quod om. P anima suae potentiae est, suae vires est s. lin. E , et om. P suae sive P virtutes non est."

[F] Idem in eodem:Ps. August., De spiritu et anima 9: "Humanum namque corpus nec vivere nec nasci potest sine anima rationali; vegetatur tamen et movetur et crescit et humanam formam in utero recipit, priusquam animam rationalem recipiat. Sicut etiam virgulta et herbas sine anima moveri et incrementum habere videmus" (PL 40: 784-785). "Humanum corpus nec vivere nec nasci sine rationali post anima P anima potest; vegetat tamen et movetur et crescit et humanam formam in utero recipit priusquam rationalem post animam P animam recipiat. Et Etiam post similiter P similiter virgulta et herbas moveri post anima P sine anima et incrementum nutrimentum P habere videmus."Sequitur in codice E expositio alia, reliquum columnae 28vb et totum folium 29 occupans. Textus noster resumit in summa columna 30ra.

[Lectio VI]

DictumNota 6.N1 ("Dictum — ad quem movet corpus") deest in codice E. est quando oportet [9.7.1049b2 tc13].

6.N1 Nota quod mobile cum movetur aliquid habet de eo [ad] quod movetur quod in fine habet secundum totum, et illud vel forsan: istud (i ^d) P idem habet motor add. actu SV in principio motus, et hoc univoce vel alio modo. Anima enim nostra movet corpus ad locum aliquem aliquod P ; ipsa enim habet aliquo modo illum locum; habet enim speciem in actu ipsius loci, licet rem non habeat. Ex hoc patet in corr. P, add. quod P haec propositio, 'nihil dat quod non habet'.Aristot., De sophisticis elenchis 22.178a36-38, ut citatur apud Les auctoritates Aristotelis 37.23: "Nihil dat quod non habet" (ed. J. Hamesse, p. 333). Omne enim quod dat habet illud vel forsan: istud (i ^d) P quod dat vel univoce cum eo cui dat vel aliquo modo excellentiore. Univoce sicut homo generans communem P dat formam quam habet univoce cum eo cui dat; modo excellentiore sicut anima habet speciem loci ad quem movet corpus. E 30ra

6.Q1 Dubitatur Potest dubitari post adhuc P adhuc s. lin. E utrum una sit essentia in corr. (sub lin.) P vegetativae, P 25rb sensitivae add. et P , intellectivae, aut non.

Et videtur quod non: [1] Intellectiva non est situalis; sensitiva add. autem P est situalis; ergo etc. Et si esset una essentia simplex simpliciter P istarum, esset una essentia om. P numero simul situalis et non situalis et non situalis om. (hom.) E — quod falsum est quod falsum est om. P .

Item [2], non om. P est substantia naturalis compositior quam homo; ergo si eius definitio non habet partem et partem partem et partem] partes P in substantia, nullius alterius definitio habebit partem et partem in substantia — et hoc est falsum et contra omnes. Definitio igitur hominis habet partem et partem in substantia et — substantia om. (hom.) E . Animal igitur quod est genus hominis et hominis et] homo est E rationale quod est differentia creata dicunt dicuntur P duas substantias; sed animal est animal per sensitivam; ergo substantia sensitivae et rationalis est alia et alia.

Item [3], si animal quod est genus add. hominis P et sua differentia essent erunt P una essentia omni modo omni modo] omnino P — scilicet actu et potentia — ergo homo om. P esset asinus. Probatio: Genus et differentia non sunt nisi una essentia; ponatur hoc s. lin. P . Ergo differentia non addit essentiam supra genus; similiter nec contraria differentia; essentia igitur generis et om. E duarum differentiarum om. E esset una omni modo; ergo unum ex his. Homo igitur et asinus idem, cuius cuiusmodi P sunt illae vel forsan: istae (i ^e) P duae differentiae.

Item [4], si una est essentia differentia P generis et differentiae, ergo non est diversitas nisi in virtutibus solum. Illae vel forsan: Istae (i ^e) P virtutes differentiae E aut sunt oppositae aut differentes. Non oppositae, quia non addunt essentiam e. aliquam post virtutes P supra illa corr. (s. lin.) ex: illud E, vel forsan: ista (i ^a) P cuius cuiusmodi P sunt virtutes; illa vel forsan: ista (i ^a) P autem non sunt opposita. Non est igitur alia aliqua P contrarietas inter illas duas differentias; ergo quae sunt ex his non sunt species oppositae — quod falsum est.

Item [A], si duae sint substantiae generis et differentiae, aut sunt duae in actu aut una in actu et duae duo P in potentia. Si praem. Et P duae duo P in actu, ergo vere unum ex his non om. P est; ex duobus enim in actu etc.

Item om. E [B], si add. sint P duae duo P in actu, vocetur illud vel forsan: istud (i ^d) EP genus A add. et P , differentia B. Possum ergo dicere, 'est A et est B'; ergo possibilis est de individuo praedicatio generis et speciei cum copulatione, ut sic dicam, 'Socrates est animal et homo' — quod est post falsum P falsum.

Item [C], si sensitiva est una essentia [alia] in actu om. E ab intellectiva, vocetur illa vel forsan: ista (i ^a) P, add. essentia P sensitiva A om. E et intellectiva B. Possum ergo dicere, 'Socrates est animal per A', quia per sensitivam se veram E . Aut ergo est homo per add. A E B solum, aut per s. lin. P B et aliud. Si per B solum est homo, et per A solum est om. P animal, ergo possum dicere, 'Socrates est animal et s. lin. E homo et homo om. P '. Erit enim Socrates A et B concretive. Si non est homo per B solum, erit igitur per A et B sive per B sive per B om. (hom.) E in et P A, quia non per aliud. Sed si homo post est P est per B in et P A, ergo est vere unum. Sed causa verae unitatis est vere unum. Ergo A et B sunt vere unum. Non est ergo ante est P Socrates add. est E A et B divisim. Et si hoc est verum, sensitiva igitur ergo P et s. lin. E intellectiva sunt unum in actu et duo in potentia; ergo sunt duplex.

Contra: Duo sunt om. P angeli anguli P ; non om. P possunt simul esse, ita quod sint sunt P unum. Sed maior est simplicitas simplici ^tas P inter duos angelos an ^los P quam inter sensitivam intellectivam E et rationalem. Non erunt post igitur P igitur ista vel forsan: illa (i ^a) P vere unum.

Et ad hoc dicet quis quod substantia rationalis et substantia sensitiva sensitivae SV sunt duae substantiae in actu, et ex his om. P duobus in actu potest fieri vere unum in actu, sicut ex unione deitatis divinitatis P cum humanitate fit vere unum in actu, quia verus corr. ex: verius P unus deus et P homo, cum deitas divinas P et humanitas sint duae substantiae vere om. P diversae.

Sed contra: Non est simile hic et ibi; unio enim deitatis divinitatis P cum humanitate est unio per gratiam et non unio om. P naturae. Si igitur unio naturae Si — naturae om. (hom.) E diminutionem habet respectu unionis gratiae, hoc est, non potest natura add. sed exp. ei P unire ea quae gratia unit, igitur si gratia unit vivit E duas naturas quae sunt duae in actu, ita quod fiat una substantia, natura non poterit talem unionem facere. Si igitur unio sensitivae cum intellectiva sit unio naturae, si ex his add. fit P vere unum, non erunt ista istae vel forsan: illae (i ^e) P duae substantiae in actu.

Et si quis dicat quod haec unio est unio gratiae:

Ergo possum possit P dicere proprie om. P quod Socrates est P homo et animal, sicut possum possit P dicere s. lin. P quod Christus est Deus et est E homo — quod falsum est. Non est ergo unio sensitivae cum intellectiva unio gratiae.

Item [5], Hugo de Sancto Victore:Hugo de S. Victore, Explanatio in C. B. Mariae: "Et propterea cum constet animam rationalem nonnisi formato corpori dari, et iterum materiam, sicut ipsum corpus, priusquam humanam formam accipiat moveri, et crescere, et ipso vitali motu, qui ipsi inest, ad hanc ipsam formam perduci, sine contradictione aliqua concedendum putant, quod antequam rationalem animam accipiat corpus humanum, animam habeat sensualem, qua vivat et vegetetur et incrementum formamque percipiat intantum ut si concepto semini, et formato rationalis anima non daretur, cum illa anima, quam a prima conceptione habet irrationalem, in humana forma de homine animal brutum nasceretur, nihil a caeteris irrationabilibus distans, excepto quod de humano semine substantiam contraxisset" (PL 175: 418-419). "Cum constet animam corr. ex: animal P rationalem non nisi formato corpori dari, et iterum dictum E manifestum sit est P ipsum corpus priusquam antequam P humanam formam accipiat recipiat P , et ipso vitali motu qui sibi inest ad hanc ipsam formam perduci, sine contradictione aliqua concedendum quidam putant quod antequam animam post rationalem P rationalem accipiat recipiat P corpus humanum, animam habeat sensibilem qua vivat vivet P et vegetetur vegetatur P et incrementum formamque recipiat, in tantum formamque — tantum] suscipiat et formam initium P ut si concepto semini et formato formata E rationalis ratio vel P anima non daretur, cum illa vel forsan: ista (i ^a) P anima quam antequam P a prima conceptione habet irrationalem, E 30rb in add. sed exp. anima P humana forma de homine add. sed exp. d P animal brutum nasceretur, nihil a ceteris animalibus om. P distans irrationalibus in corr. ante distans P , excepto quod de humano semine substantiam contraxisset."

[Lectio VII]

EtNotae 7.N1, 7.N2, et 7.N3 ("Et — fatigatio") desunt in codice E. etiam quod materia est [9.8.1050a15 tc16].

7.N1 Nota quod forma est finis materiae, et operatio finis formae et — formae s. lin. P .

Et nota quod actus tripliciter dicitur. Uno enim modo est operatio, et sic est actus secundus. Alio modo est habitus sive potentia; sic est actus primus. Tertio modo dicitur de forma. Habitus autem formae, sive potentia sive virtus, dicitur actus et est actus primus.

7.N2 Nota quod in eis quae sunt sine materia, hoc est in eis in quibus est idem substantia et operatio, operatio mg. P tantum est finis et nihil aliud.

7.N3 Nota quod potentia dicitur tripliciter, scilicet in substantia et in quantitate et in qualitate add. sensibili SV . Et nullam harum potentiarum habent corpora caelestia. Quartum vero modum potentiae, scilicet quae est potentia ad ubi, habent. Etsi talem potentiam habeant, eis tamen non accidit fatigatio.

7.Q1 Adhuc videtur quod substantia vegetativae, P 25va sensitivae praem. et P, add. et P , intellectivae sit sint P una substantia numero add. in actu SV sic: Opinio est aliqua virtus animae; hanc virtutem non habet anima om. P intellectiva cum sit separata a corpore; hanc add. etiam P virtutem non habet sensitiva sine absque P intellectiva. Ubi enim est om. P opinio, ibi et ratio. In sensitiva solum non est ratio. Oportet igitur ut aliquid compositum ex sensitiva et sensitiva et om. E intellectiva hanc virtutem habeat hanc virtutem habeat] habeat v. hanc P ; sed haec virtus est una; ergo ab una substantia in actu egreditur egredietur P . Sed haec substantia est composita ex sensitiva et intellectiva, quia in neutra per se invenitur; cum autem quia — intellectiva om. (hom.) E invenitur unitur SV una cum alia, invenitur. Ergo sensitiva et intellectiva quia — intellectiva om. (hom.) E sunt una substantia in actu. Ex praem. Et P hoc patet quod opinio est virtus substantiae compositae, et etiam appetitus.

Item, haec est compositio quaedam, 'sensibile non est intelligibile', quam diiudicat anima alicuius esse veram vel falsam. Diiudicans autem oportet quod sit unum numero. Sed diiudicans hanc compositionem utrumque extremum necesse est cognoscere coniungere P , sed unum est obiectum sensitivae sensitivi P et alterum intellectivae intellectivi P . Ergo oportet ut cognoscat obiectum utriusque; oportet post ergo P ergo ut habeat potentiam intellectivam et potentiam sensitivam intellectivam — sensitivam] s. et i. P ; aliter enim non diiudicat diiudicaret P utrumque unum P extremum, quia per intellectivam non potest sensibile diiudicari deiudicari ! E, iudicari P , neque per sensitivam intelligibile. Sed si habet haec P istas vel forsan: illas (i ^as) P potentias et est etiam P una essentia una essentia lac. P numero; potentia autem intellectiva egreditur ab essentia intellectivae intellectiva E , et potentia om. P sensitiva ab essentia sensitivae add. sed exp. et P ; ergo essentia intellectivae et essentia sensitivae intellectivae — sensitivae] s. et essentia i. P sunt una essentia aeterna P numero in actu sive una substantia, et duo in potentia solum.

Et plus sequitur: Si Sed P haec substantia quae habet utrasque potentias, quia om. P cognoscit utrumque extremum, sit una numero, et neutra istarum potentiarum cognoscit utrumque extremum sit — extremum om. (hom.) P , et oportet add. quod P cum sit una substantia, ut per unam virtutem ei appropriatam cognoscat, et neutra istarum illarum P virtutum sive potentiarum — scilicet, sensitivae et intellectivae sensitivae et intellectivae] i. et s. P — ei appropriatur, ergo oportet ut sit alia virtus ab his per quam cognoscit utrumque extremum; illa vel forsan: ista (i ^a) EP autem virtus P est virtus rationalis. Unde virtus rationalis est propria virtus coniuncti sive substantiae compositae. Et om. P ex his patet quod non solum est ex his patet — his om. (hom.) E tribus potentiis una substantia in actu, sed etiam quod sit virtus ei appropriata, ut sive P opinio, et non solum opinio sed virtus distinctiva sive rationalis.

Ad istam vel forsan: illam (i ^am) P quaestionem sic est om. P respondendum quod in animali rationali, ut utpote P in homine, circa quod add. sed exp. sic P consistit modo difficultas consistit modo difficultas] sistit materia difficultatis P quaestionis, praecedunt praecedit P vegetativa add. et P , sensitiva prius tempore prius tempore ante praecedunt P quam intellectiva. Vegetativa add. autem P et sensitiva sunt una substantia in om. P actu et duo in om. P potentia; vegetativa sensitiva E enim producta in esse in corpore humano per agens transmutatur, et ipsa exsistens individuum diminutum sub intentione generis promovetur et fit sic P ultima materia sensitivae, et tunc ex ea fit sensitiva in actu. Unde sunt duplex dupliciter E et non duo duae P nisi in potentia. Cum autem intellectiva detur add. ipsi P corpori formato informato E , ipsa intellectiva et sensitiva fiunt una essentia in essentia in rep. E actu deferens virtutes apprehensivas et motivas.

Et om. P nota quod quaedam add. sunt P virtutes quae proprie sunt intellectivae et quaedam sensitivae et etiam vegetativae. Quaedam add. autem sunt P proprie illius unius substantiae compositae ex his quae est in actu una ante in P et duae duo P in potentia, ut opinio et virtus distinctiva. Ex hoc patet quod si separetur anima a corpore, non add. est P opinio neque virtus distinctiva. Et etiam ex his patet quod illa vel forsan: ista (i ^a) EP substantia ex om. P intellectiva et sensitiva composita et c. ante et P non est una in potentia et actu, sed una in actu et duae in potentia. Unde sensitiva et intellectiva sunt duplex.

Ad aliud hoc quod dicit beatus Augustinus P [5.Q2 arg. F] dicendum quod antequam anima corr. ex: animal P rationalis detur debetur E corpori formato, est erit P animal, tamen tunc P diminutum. Et ideo non est in aliqua specie add. immo P individuum, exsistens sub solo genere; sensitiva enim, quae prius tempore producitur in esse ex vegetativa et fit una substantia in acE 30vatu ex his, duae autem in potentia, et est P sub esse diminuto et non in ultima actualitate. Unde sensitiva ibi est quid quia P diminutum sub sola intentione generis, et ideo non potest facere animal completum in specie. Et hoc intelligit sic om. P beatus Augustinus cum dixit, "Nec vivere nec nasci" etc., supple sup̄ E, est post vita P : vita individui viventis completi in specie.

Ad hoc autem quod dicit quod vivit et crescit antequam anima rationalis infundatur, hoc est vita individui diminuti exsistentis antequam — exsistentis om. P sub intentione solius generis, et huic consonat Hugo om. E de Sancto Victore dicens, "Sed Si P haec hic E vis," et hoc post intelligit P intelligit de sensitiva anima potentia P , "licet sed P secundum aliquid anima dici add. non P possit, sensualis tamen et quae animal facit nullo modo dicenda est."Hugo de S. Victore, Explanatio in C. B. Mariae: "Sed haec vis licet secundum aliquid anima dici possit, sensualis tamen et quae animal faciat, nullo modo dicenda est" (PL 175: 419).

Ad aliud quod dicit beatus Augustinus [5.Q2 arg. D] quod una est essentia in actu sensitivae, vegetativae add. et P , intellectivae, dicendum quod verum nomen E est. Una add. enim est P essentia in actu, duo praem. et P autem tamen P in potentia. Unde ista ibi P sunt duplex et non duo. Et hoc est necessarium ad hoc quod homo sit vere unum. Ista vel forsan: Illa (i ^a) P autem essentia dicitur rationalis et non intellectiva. Hoc nomen enim 'rationalis' est nomen essentiae compositae quae una est in om. P actu. Hoc autem post nomen P nomen 'intellectiva' est nomen proprium unius partis substantiae compositae, quae quidem pars venit ab extrinseco et est pars formalis add. substantiae P compositae et est ultima differentia per s. lin. E quam quem E homo est homo. Et per hoc patet quod intellectiva anima multa intelligit quae non intelligit homo. Substantia autem composita ex intellectiva et sensitiva et sensitiva om. P quidquid intelligit, et intelligit om. P homo. Virtus igitur ergo P rationalis add. et P , apprehensiva et motiva sunt substantiae compositae quae est una in actu.

7.Q2 Sed modo potest quaeri de hoc quod dicit beatus Augustinus [5.Q2 arg. E] quod anima homo P habeat istas potentias antequam corpori misceatur misceantur P — scilicet om. P virtutem sentiendi, imaginandi, et sic de aliis. Hoc enim P 25vb videtur falsum. Ponamus enim om. P per impossibile quod anima intellectiva exsistat per se antequam infundatur corpori corpus P . Istas Suas P virtutes non habet, quia si haberet, otiose haberet nisi posset exercere; exercere autem non potest per se exsistens exercere — exsistens] per se operationes autem exercere non potest P . Eadem est ratio si ponitur ponatur P animam add. per se P semper post existere P exsistere praeter corpus.

Ad hoc haec P dicendum quod cum dicit intellectivam intelligentiam P habere istas potentias, hoc est quod intellectiva habeat habet P naturalem substantialem P habitudinem ut uniatur cum sensitiva materiali et fiat una substantia in actu, et ipsa substantia composita habeat omnes istas om. P virtutes. Et per hoc differt anima intellectiva ab angelo; substantia enim angeli non est unibilis cum sensitiva sicut est add. cum E essentia intellectiva.

Alio modo dicendum quod composita substantia naturaliter habet istas vel forsan: illas (i ^as) P potentias om. P priusquam fiat unio sensitivae cum intellectiva. Sed haec responsio minus valida Sed — valida om. E .

Ut magis intelligamus qualiter quare P ex sensitiva et intellectiva fit fiat P vere om. P una substantia in actu et duae in potentia solum et — solum om. P , ponamus exemplum in rebus add. naturalibus sive P sensibilibus, sicut ponit Aristoteles in II De anima, et est multum competens exemplum, scilicet in numeris et figuris.Aristot., DAn 2.3.414b19-415a13.

In numeris hoc modo: Sicut add. enim P intelligimus quod numerus primus est in eo qui consequenter est, ut binarius in ternario, sic anima vegetativa in sensitiva, et sensitiva et sensitiva rep. P in om. P intellectiva. Sed istud vel forsan: illud (i ^d) P exemplum non est multum competens nisi quantum ad hoc quantum ad hoc om. P quod sicut numerus primus intelligitur intelligit ante primus E in eo qui quod P consequenter est, sic et sic et] sicut E in anima. Tamen quando ex binario et unitate add. sed exp. b P fit ternarius, non est vere unum in actu, nec est ibi duplex et duo in potentia solum sive tria, sed ex anima add. et P sensitiva et intellectiva fit vere unum in actu et duo solum in potentia, unde est ibi duplex.

Magis autem om. P proprie possumus possimus P ponere exemplum in figuris singulis P sic: Intelligamus aliquod quadratum, et trahatur ab uno angulo ad angulum oppositum diameter, et erigatur triangulus super unum latus illius quadrati. Hic sunt tres trianguli anguli P et sunt unum in actu; sunt enim una figura pentagonalis in actu. Unde hic hoc P est unum in actu et solum plura in potentia.

Similiter intelligendum est de add. anima P vegetativa, sensitiva exp. E et intellectiva quod vegetativa et — vegetativa om. E est unus triangulus, et ipsa, sicut dictum est, meliorata et transsumpta et transsumpta] scilicet P fit ultima materia sensitivae, et producitur sensitiva sensibile P in actu, et sic fit P quasi alter triangulus, et ex his fit unum in E 30vb actu, solum duo in potentia, et est unum quasi natura P in figuris quadratum. Deinde quando infunditur anima rationalis corpori humano add. et P , ex ea et ex om. P sensitiva exsistente una substantia in actu cum vegetativa cum vegetativa om. P fit vere unum in actu et sic fit P quasi erectio unius trianguli supra super P latus quadrati. Unde intelligendum est de his quod fit vere unum in actu et duplex, solum autem plura in potentia, sicut ex alia illa vel forsan: ista (i ^a) P parte fit vere una corr. ex: unum P figura pentagonalis. Unde ista vel forsan: illa (i ^a) P substantia dicitur quasi figura pentagonalis. Et quia anima vegetativa anima vegetativa om. E fit unum in actu cum sensitiva, et hae ambae ambo E cum intellectiva, vegetativa autem producitur ex aliqua alia P forma magis materiali et fit vere unum cum ea, et illa vel forsan: ista (i ^a) P ex alia aliquo E , et sic procedendo procedendum P usque ad materiam omnium primam, et ex his om. P omnibus add. naturalibus P formis fit vere unum in actu, ideo homo est vere unum in actu ideo — actu] et duo P, add. lac. P .

Possumus autem ponere exemplum in rebus intelligibilibus, ut in luce et diaphano — et dico intelligibilia quia magis dicunt naturam — sicut lux adveniens diaphano est lux forma, et diaphanum materia, et fit vere unum ex his et duo in potentia. Tamen hic etsi diaphanum Possumus — diaphanum ²] Phanum ! P sit quasi materia, non tamen est materia pura, sed est materia sub forma. Et lux Et lux om. E potest separari a diaphano, sed quia lux apta nata est ut uniatur cum diaphano, et diaphanum aptum natum est ut uniatur — est ut om. (hom.) P recipiat lucem, ideo ex his fit vere unum in actu, etsi unum possit separari ab alio. Eodem modo intelligendum est de intellectiva quod etsi add. ipsa P sit creata, et sensitiva producta in esse per viam generationis, tamen ex his fit vere unum. Intellectiva enim apta nata est uniri cum sensitiva, et sensitiva eam recipere, et ideo potest fieri vere unum ex his. Et om. P ex hoc patet quod non sequitur, etsi quod si P una sit creata corr. ex: actu P et altera generata, quod ex his non om. P fiat vere unum. Si enim ex his non fieret sunt P vere unum, non esset homo vere unus.

Ad aliud quod obicitur [6.Q1 arg. 1] dicendum quod forma proprie loquendo non est situalis; solum enim substantia materiae est situalis, et corpus recipit recipiens P situm. Unde forma non est situalis nisi quia sita est in corpore, et hoc est per accidens. Hoc autem non est inconveniens quod quia P intellectiva quando est unita quando est unita om. E sensitivae, sit fit P situalis per accidens.

7.Q3 Sed modo potest quaeri de hoc eo P quod dicit beatus rep. sed corr. P Augustinus [5.Q2 arg. C] quod sensitiva ubique est in qualibet parte corporis.

Si enim hoc est verum, ergo ex intellectiva Si — corporis om. (hom.) E et s. lin. P sensitiva non fit vere unum. Probatio: Si sensitiva est in qualibet parte corporis Si — corporis om. (hom.) E , sed et P sensitiva et intellectiva sensitiva et intellectiva] i. et s. P sunt unum in actu, ergo intellectiva est intellectiva est trp. post corporis P in qualibet parte corporis. Contra: Intellectiva est una numero et actu. Igitur si est in parte post hac P hac, non est in alia illa vel forsan: ista (i ^a) P parte add. sed P ab hac remota. Non est ergo possibile ipsam unam numero exsistentem et om. P in actu esse in qualibet parte corporis. Et si om. P sic, cum sensitiva sit in qualibet parte corporis, non erit erum P intellectiva unita substantiae om. P sensitivae, ita quod fiat unum ex his ex his] ex eis ante fiat P . Quod sensitiva sit in qualibet parte, hoc patet: Substantia enim sensitivae est una numero et diversatur per esse in diversis partibus, unde per accidens recipit divisionem, scilicet per divisionem materiae. Intellectiva autem non recipit divisionem; ergo etc.

Dicendum praem. Ad haec P quod intellectiva est unita substantiae sensitivae mg. P . Intellectiva autem magis formalis formaliter SV est quam sensitiva vegetativa P ; sensitiva autem propinquior P 26ra materiae. Et ideo quamvis in sensitiva sit divisio, non tamen in s. lin. P intellectiva, quae magis remota est rep. sed corr. P a materia.

7.Q4 Sed modo videtur quod intellectiva sit in qualibet parte corporis sic om. P : Aut enim in nulla parte est intellectiva, aut in omni, aut in aliqua sic et om. P in aliqua non. Sed om. P si in nulla, sensitiva autem in omni, ergo intellectiva non est unita sensitivae; ergo ex his non fit vere unum — quod falsum est. Similiter si detur quod in om. P aliqua sic et in et in om. P aliqua non. Ergo erit in omni Ergo — omni om. P .

Item, si detur quod in nulla parte, contra: In homine est vera materia et vera forma, et forma tam forma om. P generis quam forma ultima quae est vera differentia; haec tria igitur sunt in homine. Sed in qualibet parte est forma generis; ergo in qualibet add. parte P erit ultima differentia ante ultima P . Nam si non, ergo non fit vere unum ex his. Et si s. lin. P sic, cum ista vel forsan: illa (i ^a) P differentia sit intellectiva, erit intellectiva erit intellectiva om. (hom.) P in qualibet parte corporis.

Item lac. P , si illa vel forsan: ista (i ^a) EP sunt sit E unum in actu, ergo intellectiva unitur sensitivae nonnisi per istud vel forsan: illud (i ^d) P quod ultimum est in s. lin. P, om. E intellectiva et per id quod supremum est in sensitiva; sed ultimum illud ( vel forsan: istud (i ^d)) quod u. est P in s. lin. P intellectiva est materia, si aliquid debeat dici materia post ea P in ea E 31ra (et constat quod sic, cum aliqua compositio post sit P sit in ea); supremum autem quidem P in sensitiva est forma; ergo si intellectiva et sensitiva fuerint sunt P vere unum, materia et forma erunt vere unum per essentiam — quod falsum est. Ergo non sequitur non sequitur] oportet cum non sit vere unum P quod si sensitiva sit in qualibet parte corporis, quod et P intellectiva.

Dicendum praem. Ad hoc P quod si intellectiva habeat materiam, illa vel forsan: ista (i ^a) P materia non est materia omnium prima, sed est compositum est compositum] haec compositio P, add. lac. P ex materia add. sed exp. et E prima et formis. Et haec materia bene potest uniri cum forma sensitivae sensitiva P , ita quod ex his eis P fiat vere unum, et hoc propter naturalem convenientiam quam habet intellectiva cum sensitiva.

7.Q5 Sed modo quaeratur cum ex sensitiva in homine et intellectiva fiat vere una essentia, quare ex sensitiva in brutis bruto P et intellectiva et intellectiva om. P non potest fieri vere om. P unum.

Et videtur quod multo fortius deberet debeat P fieri; sensitiva enim in brutis nobilior add. est P quam sensitiva in homine; animalia enim bruta nobiliorem habent potentiam sentiendi quam homo. Quaedam enim animalia, ut om. P vultures ultures ! P , odorant ordinant P per mille miliaria et sentiunt cadaver;Cf. Averroes, In DAn 2.97, ed. F. Crawford, CCAA 6.1: 278. talem sensum odorandi non habet homo. Similiter est de aliis animalibus quod quae P magis limpidissime vident om. P quam homo. Sensitiva igitur in brutis nobilior est quam in homine. Igitur si intellectiva unitur cum sensitiva, magis vel adeo bene debet uniri cum sensitiva in brutis sicut quam P cum sensitiva in homine.

Dicendum praem. Ad hoc P quod homo om. P omnia alia om. P animalia excedit excellit P in sensu om. P tactu, et huius signum est quia quod P prudentissimum primum dentissimum P animal est.Cf. Aristot., DAn 2.9.421a21-23. Ille vel forsan: Iste (i ^e) EP autem sensus maxime magis P appropriatur vel debetur bonitati unitati P complexionis. Cum igitur add. prudentia consequatur rationem ideo cum tanta V, sed non add. S ad istum vel forsan: illum (i ^m) P sensum consequatur sequatur P prudentia, nobilior est sensitiva in homine quantum ad hunc corr. ex: illam ( vel forsan: istam (i ^am)) E sensum quam in aliis animalibus, et quia prudentia sequitur rationem, quae est virtus substantiae compositae ex sensitiva et intellectiva, ideo magis unitur intellectiva cum sensitiva in homine quam cum sensitiva cum sensitiva om. P in brutis, ita quod ex his potest fieri vere unum in actu.

Aliud praem. Item P exemplum potest poni de unitate vegetativae, sensitivae vegetativae sensitivae] s. v. et P , intellectivae tale: Lux, splendor, calor unum sunt in actu et diversa in potentia. Diversantur vel forsan: Diversatur (diver ^tur) E enim solum post autem P secundum rationem, unum autem sunt secundum substantiam. Similiter intelligendum est de vegetativa, sensitiva add. et P , intellectiva quod sint sunt P unum in actu et diversa in potentia.

7.N4 Et nota quod Aristoteles universaliter dedit solutionem quaestionis de unitate definitionis cum dixit, 'materia ultima post forma E, ultra P et forma sunt unum et idem unum et idem lac. P ' [8.6.1045b17-20 tc16]. Sic enim Sic enim] Sicut e. est P in formis magis materialibus naturalibus SV , utpote in forma vegetativa et illa vel forsan: ista (i ^a) P quae magis materialis est et proxima ei, quae quidem est spiritus est spiritus sive om. P sive corr. (s. lin.) ex: et E calor vitalis, sunt unum in actu, duo solum in potentia. Et illa vel forsan: ista (i ^a) P forma est supremum ipsius carnis c ^arnis EP , et vegetativa ultimum ipsius animae, et ibi est unio carnis c ^arnis E, formae P cum anima. Et ideo vere dixit Averroes cum dixit dicit P quod om. P qui ponit corpus et animam corpus et animam] a. et c. P esse duo in actu necessario ponit ligamentum inter ea ad hoc quod aliquo modo uniantur.Averroes, In Metaph. 8.16: "Omnis enim qui ponit quod anima et corpus sunt duo diversa, contingit ei dicere quid sit causa ligamenti animae cum corpore" (Iunt. 1552, 8: 106r; Iunt. 1562, 8: 225r).

[Lectio VIII]

Et illa quae transmutantur Et — transmutantur om. E [9.8.1050b28 tc18].

8.Q1 SedNota marginalis in E: "Nonus liber. Quaestio." modo potest quaeri de hoc quod dicit add. quod P , 'actus est om. P prior potentia secundum substantiam et definitionem et secundum tempus' [9.8.1049b10-12 tc13].

Hoc enim videtur falsum: Omnis add. enim P actus procedit a virtute et non e converso. Igitur causatur eius P a virtute; ergo igitur P virtus prius prior P causalitate post actu P actu et definitione; sed virtus et potentia idem; ergo et potentia et potentia om. P prior actu secundum substantiam potentiam P et definitionem.

Item, actus sunt praevii primi E, praevei ante sunt P potentiis secundum cognitionem nostram nostra P ; ergo potentiae secundum naturam priores sunt om. P ; ergo simpliciter.

Item, materia prius est tempore in potentia antequam quam P recipiat actum; ergo actus non est prior tempore potentia sed e converso.

Item, omne omnis E agens per potentiam agit, et non convertitur; ergo item P potentia ad agendum prius prior P est quam agere; ergo potentia prior.

Item, Aristoteles dividit potentiam sic: Potentia quaedam est cum actu, quaedam ante actum. Nullus autem facit talem divisionem: Actus quidam est cum potentia, quidam ante potentiam quidam — potentiam] quaedam est ante p. quaedam cum potentia P . Igitur si divisio Aristotelis est bona, potentia est prior actu potentia P .

Dicendum praem. Ad hoc P quod actus dividitur dicitur P multipliciter corr. (s. lin.) ex: materialiter E, corr. ex: d P : Uno modo dicitur actus forma, et ille vel forsan: iste (i ^e) EP actus est prior potentia quae respondet huic actui, et est potentia materiae. Forma enim sive actus prior est potentia materiae Forma — materiae om. (hom.) E substantia, definitione et cognitione substantia — cognitione] secundum substantiam et definitionem et cognitionem P , non tamen prius tempore si sint in eodem sed e converso. Si autem sint in diversis, est actus prior tempore potentia si — potentia om. E . Verbi gratia: Actus agentis est prior generali generabili V potentia. Actus post modo P dicitur alio modo E 31rb potentia activa sive habitus, et si post actus P ille vel forsan: iste (i ^e) EP actus comparetur actui P 26rb secundo, uno modo est prior, alio modo posterior. Si enim sit habitus naturalis, tunc praecedit habitus actum tempore; si sit habitus acquisitus, tunc praecedit habitus — praecedit om. (hom.) E actus habitum; actus enim secundus nihil aliud dicitur nisi ipsa operatio, et est operatio naturalis nobilior et prior habitu, posterior autem tempore. Ipsa enim operatio naturalis est finis habitus, et habitus exp. E est et (exp.) E causa efficiens operationis, et ideo est operatio naturalis prior causalitate suo habitu et posterior in autem E tempore add. seu rep. ipsa enim operatio naturalis finis est habitus et habitus est causa efficiens operationis et ideo est operatio naturalis prior causalitate suo habitu et posterior in tempore E . Habitus autem acquisitus est posterior add. tempore P suo actu, prior autem nobilitate et causalitate, quia est finis eius. Si autem habitus comparetur ad actum in quo in quo] cum alio P ut in agente, tunc est actus prior habitu tempore et etiam operatione quae sequitur quae sequitur] quia consequitur P habitum, et non solummodo solum P prior tempore sed prior omni modo — dico, de actu agentis quae est operatio. Et ideo corr. (s. lin.) ex: non P simpliciter loquendo est actus prior potentia; illud vel forsan: istud (i ^d) EP enim quod est in potentia reducitur deducitur P ad actum per aliquid exsistens in exsistens in] quod est ens P actu. Et ex hoc patet quod om. E nisi aliquid esset ante aliquid P semper agens, nihil esset quandoque om. P in potentia, quandoque non. Et est illud vel forsan: istud (i ^d) E, om. P semper agens causa post prima P prima.

8.Q2 Consequenter Consequens P quaeritur vel forsan: quaeratur (q ^ur) EP qualis sit veritas huius propositionis, 'omnis omnibus E potentia contradictoriorum contradictoriarum P est' [9.8.1050b8-9 tc17].

Dicendum quod haec propositio est vera generaliter ante est P in omni potentia rationali et etiam est vera de omni potentia quae antecedit actum, sive sit rationalis sive irrationalis sive irrationalis om. E . Si enim potentia irrationalis rationalis EP antecedit actum, tunc habens illam vel forsan: istam (i ^am) P potentiam potentia P potest habere actum et non habere; ergo illa vel forsan: ista (i ^a) P potentia irrationalis rationalis P est contradictoriorum contradictoriarum P . De potentia autem cum in E actu non est vera haec propositio, et hoc quia talis potentia om. P non est nisi in eis in quibus actus non potest separari a potentia, ut in corporibus supracaelestibus. Unde talis potentia non est potentia sed magis actus. Unde de potentia proprie dicta habet haec propositio veritatem. Si autem velimus loqui ut Plato loquitur, dicemus quod in omni causato est potentia contradictoriorum, quia omne causatum habet materiam per quam potest esse et non esse.

8.Q3 ConsequenterTotum quod restat in hoc libro (8.Q3, 8.Q4, 9.N1, 9.Q1, 9.Q2, et 9.Q3) deest in codice E. quaeritur vel forsan: quaeratur (q ^ur) P de hoc quod dicit quod malum naturaliter est post potentiam [9.9.1051a18-19 tc19].

Hoc enim videtur falsum. Potentia non est causa mali. Omnis potentia eligendorum; nihil quod est causa mali eligendum est; malum igitur naturaliter non est post potentiam, quia non est ordo inter ea.

Ad hoc dicendum quod potentia dicitur aequivoce. Dicitur enim potentia uno modo potentia agentis, alio modo potentia materiae, et est potentia materiae potentia receptiva et passiva. Malum enim add. naturaliter SV non est nisi post potentiam materiae; alibi enim non invenitur. Malum autem non est rest ! P, add. naturaliter SV post corr. ex: per P potentiam agentis. Unde si dicam, 'Deus prava potest agere',Aristot., Topica 4.5.126a34-35, ut citatur apud Les auctoritates Aristotelis 36.68: "Possunt enim deus et studiosus prava agere, sed tamen non sunt hujusmodi" (ed. J. Hamesse, p. 326). haec potentia non est minus bona, quamvis haec determinatio, 'prava potest P agere', cadat vel forsan: cadit (cad') P sub ea; non enim ordinatur haec potentia ad eam, neque est receptiva talis mali. Sed cum dico, 'anima potest esse prava', haec est potentia materiae et receptiva mali, et inquantum est receptiva mali non dicitur potentia sed magis impotentia.

Ad hoc quod dicitur, 'omnis potentia eligendorum', intelligendum est de potentia agentis et non de potentia materiae. Et ex hoc patet quod homo et angelus corr. ex: angeilus P cum potuerunt facere malum, tantum fuerunt impotentes quantum fuerunt potentes facere malum.

8.Q4 Et nota quod in daemonibus est malum, quae sunt res aeternae, tamen malum non inest venit S eis quia quae P sunt res aeternae, sed a potentia materiae quae est in eis; aeternitas autem venit eis venit eis] novit eas P a causa prima et a sua forma. Unde aliunde sunt mali et aliunde sunt aeterni.

Sed contra: Malum secundum Boethium locum P non habet causam aliquam;Boethius, De consol. 3.12: "Deum quoque bonitatis gubernaculis universitatem regere disputabas, volentiaque cuncta parere, nec ullam mali esse naturam" (PL 63: 781). ergo potentia materiae receptiva non est causa mali.

Ad haec dicendum quod potentia materiae est receptiva boni et mali. Inquantum est receptiva boni dicitur potentia; inquantum est receptiva mali dicitur impotentia et defectus dicit effectus (in corr.) P sive privatio. Mali enim causa non est nisi privatio et defectus.

[Lectio IX]

Cum igitur ens et movens [9.10.1051a34 tc21].

9.N1 Nota quod verum et falsum sunt in cognitione corr. ex: genere P sive add. sed exp. a P comprehensione. Verum autem incomplexum secundum quod est add. vere SV comprehensum ab intellectu comprehenditur et est rei simplicis; ipsum autem verum incomplexum sive veritas est scientia simplicis vere intelligibilis intellecti SV . Et quia scientia et ignorantia opponuntur, ideo ignorantia et falsum quod opponitur vero incomplexo est idem. Ignorantia autem sive falsum incomplexum est deceptio quae accidit in comprehensione rei simplicis. Deceptio autem in comprehensione rei simplicis accidit quando intellectus non tangit rem, hoc est, non intelligit speciem rei simplicis sicut vere est.

9.Q1 Sed modo potest quaeri de hac propositione, 'omne quod educitur in actum cum est potentia educitur per aliquid aliud exsistens in actu potentia P '.Cf. Averroes, In Metaph. 9.13: "Illud enim quod est principium potentiae, est illud quod innatum est esse in actu, ab aliquo quod est in actu. Ergo actus praecedit in esse potentiam aut apud naturam aut apud artificium" (ed. B. Bürke, p. 55; Iunt. 1552, 8: 112v; Iunt. 1562, 8: 240r).

Videtur quod hoc falsum sit: Agens per potentiam rationalem non semper agit, sed aliquando sic et aliquando non. Ponamus ergo aliquod agens tale nunc primo [agere]; prius non egit et modo agit. Ergo fuit in potentia ad hanc actionem; exivit igitur de potentia ad actum; erat igitur aliud agens educens hanc potentiam in actum, si praedicta propositio est vera. Illud vel forsan: Istud (i ^d) P agens sit A. A non semper eduxit hoc subiectum de potentia ad actum; nam si sic, ergo hoc subiectum erit semper agens talem actionem. Aliquando igitur fuit A non movens add. tali motu et modo est movens SV et educens hoc subiectum de potentia ad actum. Fuit igitur primo in potentia ad hanc actionem; ergo ducebatur in actum per aliud in actu. Sit illud vel forsan: istud (i ^d) P aliud B. Similiter quaerendum est de B, et est processus in infinitum.

Vel est dicere quod aliquid exsistens agens in potentia fit actu agens nullo alio a se movente ipsum de potentia in actum; vel quod semel agit semper agit; et illud vel forsan: istud (i ^d) P ultimum est improbabilius.

Dicendum igitur primum ad fugiendum add. in P infinitatem. Verbi gratia: Aliquis agit modo operationem et prius non fecit, et hoc, quia voluntas eius noluit prius et modo add. seu anticip. vult P P 26va vult, et voluntas eius ducit dicit P hanc potentiam in actum.

9.Q2 Sed modo quaeratur causa quare noluit prius et modo vult. Et cum prius noluit et modo vult, prius fuit in potentia ad hoc. Quid igitur fuit inducens hanc voluntatem de potentia in actum? Si appetibile extra, sed ipsum appetibile non semper eduxit; ergo fuit aliquando non educens et postea educens; ergo prius fuit in potentia et postea in actu; ergo per aliquod educens. Quaerendum est similiter de illo vel forsan: isto (i ^o) P alio, et erit processus in infinitum.Cf. Aspall, In Metaph.: "Consequenter dubitatur de probatione huius conclusionis, 'actus praecedit potentiam'. Assumit Assint C enim ad probationem istius conclusionis istam propositionem, 'omne esse C eductum edicunt C de potentia ad actum educitur per aliquod praeexsistens in actu'. Ista propositio videtur esse falsa, tam in naturalibus quam in voluntarie agentibus. In naturalibus autem sic: [Sit] A naturale agens educens B de potentia ad actum. Sed A non fuit semper educens actu, sed aliquando educens in potentia, et per praedictam propositionem omne eductum de potentia ad actum eductum fuit per aliud praeexsistens actu. Cum ergo A de potentia educente factus fuit actu educens, hoc hic C fuit per aliquid actu exsistens, et sit illud C. Et arguatur de C sicut prius, et erit processus in infinitum — quod est inconveniens. Iterum, [in] voluntarie agentibus sequitur illud inconveniens sic: Si aliquis modo movetur ad aliquod appetibile consequendum, et prius non movebatur, tunc est nunc in actu, et prius fuit in potentia. Sed omne eductum de potentia ad actum etc.; quare per aliquid exsistens in actu fit de consequente potentia appetibile actu consequens illud appetibile. Quaeratur ergo de illo quod sic educit quid sit, et non potest dici quod sit nisi voluntas. Non enim de potentia consequente appetibile extra fit sit C actu consequens nisi quia vult. Quaeritur de illa voluntate. Nunc est voluntas in actu, et prius non fuit; ergo prius fuit in potentia. Et omne eductum de potentia etc.; quare quia C voluntas per aliquid exsistens actu educta fuit de potentia ad actum, et non est dare nisi speciem rei appetibilis vel tristabilis apprehensum ab anima. Quaeritur eodem modo de illa specie, cum sit actu eductum, et prius non fuit nisi in potentia, et omne eductum etc.; quare per aliquid exsistens actu, et sic est processus in infinitum" (Cambridge, Gonville & Caius 509, fol. 118rb-118va).

Item, movens est nobilius moto, et agens acto; sed appetibile add. extra SV non est nobilius voluntate; ergo non potest movere ipsam voluntatem neque educere eam de potentia ad actum.

Et si quis dicat, sicut dictum est prius, quod aliquid potest educere se ipsum de potentia ad actum et non indiget alio, et ita voluntas se ipsam inducit de potentia [ad] actum:

Contra: Omne quod educitur de potentia ad actum educitur per aliquid exsistens in actu; ergo idem se ipsum non potest educere.

Item, nihil movetur a se ipso; hoc probatur in VIII Physicorum.Aristot., Phys. 7.1.241b24-242a15. Si enim aliquid moveretur a se ipso, cum mobile est in potentia et movens in actu, unum et idem esset in potentia et in actu respectu sui ipsius.

Ad haec dicendum quod in causa prima non tenet hoc argumentum, 'facit hoc et prius non fecit haec; ergo educitur de potentia in actum' etc. Vel ergo fit de non-faciente faciens, vel de s. lin. P non-creante creans; ipsa enim non educitur de potentia ad actum per se nec per accidens. Ad hoc enim quod ipsa agat non exigitur nisi quod materia sit parata et continuo 9cc ^e P aget nulla in ipso facta transmutatione, sicut videmus add. in correlativis SV quod fit mutatio in uno nulla facta mutatione in [alio. In omni autem causato tenet hoc argumentum, 'facit hoc et non prius fecit; ergo educitur de potentia in actum per aliquid aliud in]Omissio per homeoteleuton in P suppletur ex redactione longiori. actu'.

Sed aliquid potest educi de potentia in actum per aliud aliquid in actu dupliciter: Uno modo ita quod illud vel forsan: istud (i ^d) P [per] quod educitur sit causa movens et efficiens motum morum P , et de tali non est verum quod omne quod educitur etc., quia aliquid potest educi per aliquid aliud, ita quod illud vel forsan: istud (i ^d) P aliud non sit causa dans motum. Alio modo sic: quod educitur de potentia ad actum educitur per aliud, non per aliud quod sit causa add. et SV dans motum, sed per aliud quod sit movens sicut finis movet, hoc est metaphorice, et ita dans motum. Unde in illo vel forsan: isto (i ^o) P modo vel [primo], intelligendum est quod omne quod educitur [educitur] per aliquid aliud exsistens ens SV in actu, ita quod illud vel forsan: istud (i ^d) P communiter sumatur ad causam efficientem dantem motum et ad movens sicut finis movet.Cf. Aspall, In Metaph.: "Ad illud ultimum dicitur quod quaelibet consequentia est bona praeter ultimam quando dicit, 'licet species movet per aliquid' etc. Movens est dupliciter, aut sicut finis aut sicut efficiens et dans motum. De illo autem movente sive de educente sicut motum efficiens et dans sequitur, 'est movens sive deducens aliquid de potentia ad actum; et prius non fuit; ergo per aliquid exsistens in actu'. Sed de alio movente, scilicet quod movet metaphorice, non sequitur quod sic movet finis. Huiusmodi autem movens est ita movens quod immobile omnino" (Cambridge, Gonville & Caius 509, fol. 118va).

Ad argumenta dicendum quod cum dicitur, 'aliquis movet nunc et prius non movit; ergo educitur per aliud' etc., verum est. Illud vel forsan: Istud (i ^d) P enim aliud est voluntas; ipsa enim est causa dans motum.

Et cum dicit, 'voluntas facit modo hoc et prius non fecit; ergo educitur' etc., verum est, sed non per aliud add. sed exp. i P quod sit causa vel et SV efficiens dans om. SV motum ipsius voluntatis, sed per aliud quod est causa om. SV movens ipsam sicut finis movet, et hoc est appetibile.

Et si aliquis qliquis ! P dicat, 'appetibile movet eam et prius non movit; ergo educitur de potentia' etc. per aliud, non valet. Aliquid enim potest esse non movens et deinde movens sicut finis movet et non per aliud exsistens in actu.

Ad aliud dicendum quod motor, etsi sit ignobilior moto, potest movere illud vel forsan: istud (i ^d) P motum sicut finis movet, et non sicut causa dans et efficiens motum.

9.Q3 Consequenter quaeritur vel forsan: quaeratur (q ^ur) P , cum contraria sint in eadem potentia et contradictoria, sicut dicit Aristoteles quod eadem est potentia contradictoriorum [9.8.1050b8-9 tc17], utrum privative opposita sint similiter simul P in eadem potentia et relativa. Nam si sic, quaeratur causa; et si non, quare non.

Item, quaeratur causa quare sunt contraria in eadem potentia.

Et si dicat quis quod non habet causam, quia quae P immediata est:

Dicit falsum, ut videtur; si enim esset immediata, offerret se sensui — quod non facit.

Et si quis dicat quod relativa sunt in eadem potentia:

Contra: Pater et filius sunt relativa et non sunt relativa — sunt mg. P in eadem potentia; alia enim est potentia ad paternitatem et filiationem.

Ad hoc dicendum quod contradictoria sunt in eadem potentia, et haec est causa, quia quare P contradictio est unius et eiusdem. Non enim esset omni modo unum inquantum se habet ad add. sed exp. p P opposita contradictorie nisi esset unum secundum potentiam. Unde eadem potentia est potens ad unum et ad alterum, et ita sunt contradictoria in eadem potentia.

Ad aliud quod contraria sunt in eadem potentia eadem de causa, quia unum et idem est subiectum contrariorum. Et etiam alia aliud P [causa]: Si enim aliquod subiectum est in potentia ad aliquam formam, eo ipso quod est in potentia ad illam formam, caret ea, et sic est in privatione illius formae. Et inquantum est sub privatione illius formae, si non P habet aliam formam, secundum hoc non habebit nisi formam contrariam, et ideo eadem est potentia ad hanc et ad suam contrariam. Verbi gratia: Aliquid est in potentia album; eo quod est in potentia ad album, caret albo; et inquantum caret albo disponitur alia forma; non alia quam forma contraria. Nam si alia, utpote si esset dulce et inquantum caret albedine, tunc quandocumque carebit albedine, est dulce — quod falsum est. Igitur inquantum caret albo habet formam contrariam albedinis; ergo eadem potentia habet formam contrariam qua quae P est in potentia ad album et carens albo. Haec est igitur causa quare contraria sunt in eadem potentia.

Similiter dicendum est de oppositis privative, quae sunt in eadem potentia et secundum hanc causam [et secundum causam]Omissio per homeoteleuton in P suppletur ex redactione longiori. prius tactam.

Alio modo dicendum quod contrarietas est completa distantia et non habet nisi duo extrema; haec distantia P 26vb natura est; haec autem duo extrema recipiunt unum et idem medium. Recipiunt igitur unam et eandem potentiam; aliter enim non esset medium omni modo unum, et hoc est de natura generis et — generis om. SV . Et similiter est de natura generis respectu differentiarum quod illae vel forsan: istae (i ^e) P sunt in eadem potentia. Genus enim potens est, inquantum est de se, ut fiat unum cum utraque differentia. Et similiter est de materia prima respectu loci sursum et deorsum; unde leve et grave sunt in eadem potentia. Materia enim prima, inquantum est de se, aequaliter est in potentia ad grave et leve.

De relativis dicendum quod relativa quaedam sunt in agentibus et patientibus, ut pater et filius, et talia non sunt in eadem potentia. Quaedam autem sunt relativa in numeris, ut duplum et dimidium, et illa vel forsan: ista (i ^a) P sunt in eadem potentia, utpote primae materiae, quae est subiectum praem. primum SV quantitatis in qua fundata est relatio. Alia autem relativa vel aliqua vel omnia sunt in eadem potentia. Et dico illam vel forsan: istam (i ^am) P disiunctivam partem. Non est dubium quin lineae duae aequales sunt in eadem potentia materiae primae, et duo numeri aequales; dubium autem est de duabus lineis inaequalibus. Forte tamen sunt in eadem potentia; eadem enim est magni et parvi materia et eadem potentia. Et similiter eadem potentia est in om. SV materia prima ad duplum et dimidium et ad lineas inaequales et ad numeros inaequales. Et hoc potest probari per causas rationes V, sed causas S prius tactas de unitate potentiae contradictoriorum contradictoriarum P , contrariorum et privative oppositorum.