Richard Rufus of Cornwall
Copyright ed. Rega Wood
Philosophia secundum definitionem vocis sic definitur: Philosophia est amor sapientiae. Secundum definitionem rei sic definitur: "Philosophia est divinarum humanarumque rerum certa cognitio." Et dicuntur res humanae res quae sunt a proposito; in solis enim hominibus est naturae propositum. Res autem divinae sunt res naturales; omnis enim actio naturae ad actionem substantiae divinae reducitur, et illa vocatur natura naturans.
Ex praedictis dubium est an sit philosophia.
Videtur enim quod non sic:
Creatus enim est intellectus sine omni cognitione. Et non videtur quod aliqua possit adquiri, quia sicut universaliter aliquid fit notum ex notioribus, sic fit notum intellectui ex notioribus intellectui. Sed intellectui nihil est notius, quia nec notum.
Dico: Cum primo dicitur ergo 'ei nihil fit notum', dicendum quod intellectus infusus est corpori sine omni cognitione et est in potentia respectu eius, sed hoc dupliciter. Respectu namque cognitionis principiorum est in potentia accidentali, respectu cognitionis conclusionum est in potentia essentiali. Et est potentia accidentalis illa quae non indiget nisi tantum removente prohibens ad hoc quod exeat in actum, ut lapis retentus sursum est in potentia deorsum. Potentia vero essentialis est quae indiget agente et transmutante et disponente ad hoc quod exeat in actum, sicut materia aeris est in potentia ignis.
Cum ergo intentiones principiorum sint in materia extra, magis abstrahuntur a materia in sensu, et adhuc magis in imaginatione, et magis adhuc per intellectum agentem per cuius abstractionem removentur illae condiciones, hic et nunc, quae fuerunt prohibentes ne fieret intelligens. Quo facto statim intelligit intellectus noster possibilis intellectum principiorum, et non recipit ex alio sed ex se.
Intellectum autem conclusionum recipit cum iam disponitur et informatur per intellectum principiorum. Sic ergo si proprie dicamus, non est dicere principium fieri notum, sed esse notum nisi sit prohibitum; conclusio dicitur fieri nota. Et sic haec propositio 'omne quod fit notum', etc. tantum comprehendit conclusiones secundum quod vera est. Haec autem propositio 'intellectui nihil est notum', si simpliciter intelligatur, falsa est. Sunt enim principia nota essentialiter nisi sint prohibita. Patet ergo quod cognitio principii habetur per remotionem prohibentis et non per aliud praecedens. Cognitio autem conclusionis habetur per informationem principii praecedentem.
Sed posset hic esse error. Videtur enim quod intellectus possibilis simpliciter esset in potentia accidentali, et sic non indigeret agente aliquo modo.
Propterea dicendum quod respectu acceptionis simplicium intentionum est in potentia essentiali, sed respectu compositionis earum est in potentia accidentali. Per intellectum enim agentem accipit intentiones simplices, quibus acceptis de se potest componere. Non est sic de conclusione, quia licet acciperet intentionem subiecti et praedicati, non propterea componeret nisi cum prius disponitur per intellectum principiorum.
Dubitatur propter quid res naturales universaliter dicantur divinae, et non res quae sint a proposito.
Videtur enim quod sicut sunt res inferiores naturales in esse per actionem divinam, immediate tamen, ita res quae sunt a proposito.
Dicendum quod natura inferior indiget actione divina dupliciter: Tam scilicet in essendo quam in agendo; ignis enim sicut est per Primum, ita et sua actio est per ipsum. Propositum autem hoc-quod-est per ipsum est; sed cum ipsum fuerit, de se poterit esse principium aliarum operationum, ut videtur. Et propter hoc non dicuntur res quae sunt a proposito esse divinae, sicut res naturales sunt.
Dubitatur an natura dicatur aequivoce penitus, cum dicimus omnes res quae non sunt a proposito esse a natura, et cum dicimus naturam proprie.
Dicendum quod non. Natura enim proprie dicta est intra principium motus et quietis, et in hoc communicat natura communiter dicta cum natura proprie dicta quod ipsa est principium intra. Prima enim causa est in omni causato principium intra, non ut pars ipsius rei, sed ut illud sine quo pars cum parte conservari non potest ad causati constitutionem. Non ergo est penitus univocum nec penitus aequivocum, ut patere potest.
Dividitur philosophia in duas partes, quarum una est de his quae sunt a natura et naturae opera, et alia quae est de his quae sunt a nobis et nostra opera. Prima vocatur naturalis. Secunda subdividitur in partes duas, quarum una est moralis et alia sermocinalis. Res autem quae sunt a nobis aut sunt ut suppleant aliquem defectum ex parte corporis, de quibus sunt artes mechanicae inter philosophias non numeratae, aut sunt ut suppleant defectum ex parte animae. Et sunt duae res quarum quaedam supplent defectum quoad virtutem, et aliae quoad scientiam. De primis est moralis philosophia; haec enim docet de operationibus quibus devenitur in virtutem et de ipsa virtute. De aliis est sermocinalis scientia.
Cum enim careat homo cognitione, optima via veniendi in scientiam est doctrina; haec autem necessario habet fieri per "signum quod se offert sensui derelinquens cognitionem intellectui." Optimum autem signum est vox, cum possit formari de longe et prope, in luce et in tenebris, et etiam leviter secundum multiplicitatem et diversitatem. Sic ergo a nobis vox significat quae sermo est de quo est sermocinalis scientia. Et dividitur in tria membra: grammaticam, rhetoricam, dialecticam. Et hoc iuxta tres sermonum partes: Per sermonem enim possumus informare intellectum audientis, et per hoc de sermone est grammatica. Possumus etiam, intellectum iam informatum et iudicantem quid verum et quid falsum, ordinare, cuiusmodi sermo syllogismus logicus est, de quo est logica. Possumus etiam cum iam iudicaverit quid verum et quid falsum, per sermonem movere ad agendum, de quo secundum quod huiusmodi est rhetorica. Non enim intentio rhetoris est ut iudex cognoscat quid verum et quid falsum, sed ut moveatur ad sic vel sic iudicandum.
Et sunt hic duae dubitationes: propter quid, scilicet, moralis philosophia dicatur activa; et [cur] non istae dicantur activae sed speculativae, cum omnes sint de actibus et operibus nostris?
Et dicendum quod non est ad hoc moralis philosophia dicta activa, sed quia intentio cogitantis in ipsa est non solum cognoscere sed ulterius operari.
Sed tunc videtur quod rhetorica per iam dictam rationem vel operationem datam dici [debet] moralis.
Dicendum quod intentio cognoscens in rhetorica non est ut operetur et moveat iudicantem, sed ut sciat movere.
Omissa igitur illarum philosophiarum subdivisione transeamus ad divisionem philosophiae naturalis. De rebus quarum principium est naturale est philosophia naturalis communiter dicta quae in tres partes dividitur: Metaphysicam, mathematicam [et] naturalem proprie dictam. Res enim quaedam sunt secundum actum exsistendi et modum considerandi separatae a motu et materia; quaedam secundum actum exsistendi et modum considerandi coniunctae cum motu et materia; quaedam secundum actum exsistendi coniunctae, secundum modum considerandi separatae et abstractae. De primis est metaphysica tamquam de principali; non tamen solum de his, sed universaliter de omni substantia inquantum substantia est et de omni accidente inquantum egrediens est a substantia. Et hoc est "de omni ente inquantum est ens." De secundis rebus est naturalis philosophia. De tertiis rebus est mathematica, sicut de magnitudine et numero. Ista enim licet secundum actum exsistendi sunt materiae coniuncta, sunt tamen secundum modum considerandi abstracta, considerantur enim non inquantum huiusmodi.
Quaeritur quare et qualiter haec magis quam alia accidentia possint abstrahi, praecipue cum non sit mendacium abstrahentium.
Dicendum quod licet magnitudo et numerus sint secundum actum exsistendi coniuncta cum materia transmutabili, tamen secundum essentiam praecedunt omnem transmutationem. Et propter hoc possumus magnitudinem cognoscere, nihil de transmutabili cognoscendo, et hoc est abstrahere.
Et hoc potest patere sic: Tria sunt principia corporis naturalis: materia, forma, privatio. Sed duo illorum sunt principia substantiae tantum, tertium autem transmutabilitatis. Prius autem secundum naturam est quod per compositionem duorum ad invicem - scilicet, formae et materiae - fiat substantia quam quod per adventum privationis fiat substantia transmutabilis. Forma autem, adveniens materiae vel materiali cuicumque, faciendo substantiam facit ex consequenti unitatem quod est principium numeri. Forma autem adveniens materiae quae est in potentia corpus facit et magnitudinem. Sic patet quod numerus et magnitudo veniunt in esse prius secundum naturam quam adveniat privatio; et propterea prius secundum naturam quam aliqua passio corporis naturalis sive corporis mobilis inquantum mobile. Et propterea possunt numerus et magnitudo abstrahi, cum nulla passio naturalis sit de eorum essentia; nec est mendacium abstrahentium. Non enim considerat abstrahens quantitatem vel numerum inquantum est non cum passionibus naturalibus, sed considerat non inquantum in illis, ut tangatur negatio modi et non modus negationis.
Sed adhuc dubitatur sic: Si numerus et magnitudo causantur in substantia ex adventu formae ad materiam, ergo cum metaphysicus habeat considerare substantiam compositam ex materia et forma, erit eius considerare huiusmodi accidentia, ergo non erit de his separata scientia.
Dicendum quod hoc non sequitur. Inquantum enim causantur a subiecto, sic considerantur a mathematico et non aliter. Sed inquantum postquam fuerunt causata a subiecto sunt aliquarum passionum, sic est alterius philosophi de eis considerare.
Philosophia ergo naturalis proprie dicta, cum consideret de mobili inquantum huiusmodi, potest dividi sic in duas partes, quarum prima determinat de mobili proprie dicto, secunda de mobili dicto secundum proportionem. Et prima in duas, quarum prima determinat de mobili in communi ut in libro Physicorum. In secunda de mobili contracto, et hoc multipliciter. Potest enim mobile contrahi ad mobile localiter, vel ad mobile secundum generationem et corruptionem, vel ad mobile secundum alterationem vel ad mobile secundum augmentationem et diminutionem. De mobili localiter agitur in libro Caeli et mundi; ibi enim agitur de corpore circulari et de corporibus quattuor rectis, scilicet de elementis quibus debetur primo motus localis naturalis. In libro autem De generatione agitur de generabili et corruptibili. In libro Meteororum agitur de alterabili; cum enim generantur metalla et cum etiam generatur pluvia vel nubes ex vapore, non est penitus generatio sed magis alteratio, et sic de aliis de quibus agitur. In libro De vegetabilibus agitur de augmentabili; augmentabile enim debetur vegetabili inquantum huiusmodi. In his igitur libris agitur de mobili proprie dicto. Mobile autem dictum secundum proportionem duplex est: quoddam sensibile, quoddam intelligibile. De sensibili agitur in libro De animalibus. De intelligibili duplex est scientia: Intelligibile enim de quo nos loquimur est homo; intelligentia enim, etsi sit substantia intelligibilis, non tamen aliquo modo transmutabilis, eo quod est actu semper intelligens. De homine ergo propter sui nobilitatem una est scientia ex parte corporis, et est medicina; alia ex parte animae quae traditur in libro De anima, cui famulantur alii parvi libri, quorum continuatio cum illo patet.
Potest etiam alio modo naturalis philosophia subdividi, ut dicamus quod in una parte agit de mobili in communi, ut in libro Physicorum; et in alia de mobili contracto, et hoc subdividitur. Primo enim agit de mobili ingenerabili ut in libro Caeli et mundi; ibi enim agitur de corpore caeli, quod incorruptibile est, et de quattuor elementis, quae quamvis de suis naturis particularibus sint corruptibilia, tamen secundum quod sunt partes universi sunt incorruptibilia. Deinde agit de mobili generabili, et hoc subdividitur. Primo enim agit de generabili inanimato, ut in libro Meteororum. Licet enim in alia divisione dictum sit quod transmutatio eorum de quibus sibi agitur sit alteratio, eo quod non est complete generatio, hic tamen dicitur quod est quasi generatio. Deinde agitur de generabili animato, ita quod in una parte de vegetabili, sicut in libro De vegetabilibus; et in alia parte de sensibili, sicut in libro De animalibus; in tertia, de intelligibili, et hoc subdividitur ut prius dictum est.
Quoniam autem intelligere et scire [1.1.184a10].
Quaeritur quae sit differentia inter scire et intelligere, et inter haec: principium, causa et elementum.
Nota quod "scire" dicit quoad conclusiones; "intelligere," quoad principia complexa, quae sciuntur per cognitionem causarum intrinsecarum. Cognoscimus enim principia "inquantum terminos cognoscimus."
Nomen 'principii' appropriatur causae efficienti; efficiens enim est principium unde est motus. Nomen 'causae' appropriatur fini; finis enim est causa causarum. Nomen 'elementi' appropriatur causae materiali et formali; elementum enim sonat in causam intrinsicam rei; hoc autem est materia et forma.
Per hoc quod dicit scientiarum "quarum sunt principia, causae et elementa" [1.1.184a11] innuit quod non omnium, quia mathematicae scientiae non utuntur causa efficiente sed tantum formali. Metaphysica utitur omnibus causis praeterquam materiali; naturalis utitur omnibus causis.
Dubitatur, quia in II Posteriorum habetur quod per causam materialem demonstratur quod in semicirculo est angulus rectus. Ergo mathematicus, cuius est principium hoc ostendere, utitur causa materiali.
Dicendum quod mathematicus utitur intelligibili materia quae secundum se forma est et non utitur materia sensibili.
Dubitatur de hoc quod dicit metaphysicum uti omnibus causis praeterquam materiali, quia cum primus philosophus habeat vere cognoscere rem, habet vere cognoscere materiam ut formam, et sic habet uti causa materiali.
Dicendum quod metaphysicus potest uti causa materiali, sed ille modus non est ei proprius, quia eius modus proprius est cognoscere rem per suam causam Primam. Et quia causa Prima est in triplici genere causae, ideo eius proprium est cognoscere per illas tres causas. Intelligendum quod Prima causa est forma omnium sive exemplar sicut sigillum est forma cerae.
Nota quod per hoc quod dicit "usque ad elementa" [1.1.184a15] innuit ordinem causarum. Per hoc enim quod dicit "primas ... causas" [1.1.184a14] intelligit causas nales, quia nalis in genere causarum prima est et extrinseca, et hanc sequitur efficiens. Et materia et forma in genere causarum sunt ultima et sunt causae intrinsecae, et hoc intelligit per hoc quod dicit "usque ad elementa."
Dubitatur an sint aliqua nota naturae.
Videtur enim quod non. Ubi enim est dicere aliquid notum, ibi est dicere apprehensionem. Ergo si in natura non inveniatur apprehensio, nec erit invenire notum aliquid naturae.
Dicendum quod si proponitur aliqua natura inferior ut ignis, licet in sui natura non inveniatur apprehensio, tamen referendo ad intelligentiam sub qua movet omnis natura inferior est invenire apprehensionem. Intelligentia enim agit per apprehensionem. Unde inquantum virtus intelligentiae fluit in naturam inferiorem est in natura inferiori apprehensio.
Dubitatur de hoc quod dicit "innata est nobis via in notiora naturae" [1.1.184a16]. In libro enim Posteriorum habetur quod ex notioribus naturae est omnis demonstratio quae est via veniendi ab ignoto ad notum.
Dicendum quod duplex est via veniendi in cognitionem: una in cognitionem principiorum, et haec est experimentalis; et haec via docetur in libro Posteriorum. Alia autem est via veniendi in cognitionem conclusionum; haec autem est via demonstrativa. De prima via hic intendit; de secunda via in secundo Posteriorum intendit.
Dubitatur de hoc quod dicit quod "non sunt nobis eadem notiora et simpliciter" [1.1.184a18].
Contra: Demonstratio procedit ex notioribus simpliciter.
Item, demonstratio procedit ex nobis notioribus, quia si debeamus scire conclusionem, oportet nos scire per nobis notiora. Aliter enim nunquam sciremus eam. Ergo eadem sunt nobis notiora, et simpliciter et naturae.
Dicendum quod possumus comparare sensibilia ad intelligibilia, vel intelligibilia ad invicem. Si primo modo, dicemus quod non sunt eadem nobis notiora et notiora naturae. Si secundo modo, hoc potest esse dupliciter: Possumus enim comparare maius commune vel minus commune vel convertibilia ad invicem. Primo autem modo est idem nobis notum et simpliciter, quia universale est nobis notius et naturae, ut patet. Videndo enim aliquid a remotis cognoscimus prius commune quam speciale. Si secundo modo, scilicet comparando convertibilia ad invicem, cuiusmodi sunt propria causa et proprium causatum, distinguendum est notum: aut quod dicit certitudinem simpliciter, aut certitudinem secundum quid sive diminutam. Primo modo est adhuc idem nobis notius et simpliciter, quia non potest plena cognitio haberi de causato nisi de causa prius habeatur. Si secundo modo, e converso est. Unde concedendum est quod in potissima demonstratione, quae procedit a causa ad causatum proceditur a nobis notioribus ad notiora naturae, si sumamus notum secundum completam certitudinem.
Nota quod via experimentalis procedit a singularibus ad universale. Et est via demonstrativa, et de hac verum est quod procedit ab universalioribus ad minus universalia.
Necesse igitur unum principium esse aut plura [1.2.184b15].
Dubitatur de eo quod dicit si substantia et quantum sunt, plura sunt [1.2.185a27-29; 185b3-4].
Contra: Accidens et substantia non ponunt in numerum, quia sunt unum numero, ut Socrates et sedens.
Dici potest quod licet substantia et accidens non faciant numerum entium, faciunt tamen numerum essentiarum, sicut alterius essentiae est homo et alterius essentiae est ambulans. Vel aliter potest dici quod licet substantia et accidens dicta in concretione non ponant in numerum, in abstractione tamen sunt plura.
Dicit quod ratio infiniti "convenit quantitati" [1.2.185b2].
Contra: Substantia materiae est infinita, non tamen est quanta.
Dicendum quod materia non est infinita quia habeat extensionem de se infinitam, de qua infinitate intendimus hic, sed dicitur materia infinita, quia infinite se habet ad formas oppositas.
Videtur quod non sequitur si continuum est, plura sunt [1.2.185b10], nisi solum secundum potentiam.
Quaeratur propter quid tot sunt modi eius quod est unum, et non plures.
Dicendum ad primum quod aeque inconveniens est eis ponere plura esse secundum potentiam sicut plura esse secundum actum. Ponunt enim ens esse unum tanquam principium in sua philosophia, et propterea ponunt illud tanquam necessarium; et propterea multa esse etiam secundum potentiam est eis inconveniens.
Ad aliud dicendum quod unum potest esse aut secundum rem aut secundum rationem. Si secundum rationem, ultimus modus. Si secundum rem, tunc aut actu erit unum et in potentia multa, et est primus modus; aut erit actu et potentia unum, et est secundus modus.
Hic terminatur tota pars quae contradicit opinioni in sua conclusione.
Et ex quibus demonstrant, solvere non est difficile [1.3.186a6].
Haec est pars contradicens opinioni in suis rationibus. Et sunt physicae rationes, quae non destruunt motum neque mobile.
Nota quod Plato metaphysice locutus est in naturalibus, et ita non naturaliter. Naturalis enim non resolvit rem nisi in materiam et formam quae sunt partes rei [cf. 1.9.192a34-192b2]. Metaphysicus autem ulterius resolvit ex sua scientia, scilicet in unam formam quae non est pars rei, sed quae est una in omnibus. Unde Plato ad illam resolvens non stetit in forma quae est pars rei, quia si ibi stetisset, invenisset contrarietatem in formis. Et propter hoc posuit [cf. 1.4.187a18] unitatem ex parte formae et multitudinem ex parte materiae. Alii autem naturaliter loquentes e converso consideraverunt. Quae sit haec forma, cuius omnia praecedentia sunt materialia, et quae est una in omnibus patebit nobis posterius.
Nota paucos posuisse terram esse principium propter sui grossitiem, cum principium dant esse simplex et subtile, et propter hoc opinionem talium hic non tangit.
Veritas opinionis Anaxagorae fuit haec: Unum est in veritate in quo sunt omnes formae, et quod unum est alia omnia convenientia secundum potentiam. Sed tamen ipsi posuerunt [cf. 1.4.187a20-21] hoc unum confusum actu corpus, et in illo omnia esse actu cum nihil sit actu. Et in utroque mentiebantur, quia in ipsa materia sunt naturae quaedam diversae et diminutae, ut inclinationes materiae, quae per agentem sunt in ipso actu sub forma actu.
Nota quod ponit solum rationem Anaxagorae et eius destructionem, quia sua ratio physica fuit. Et iterum illi qui fuerunt de primo modo magis habebant de veritate, quia posuerunt [1.4.187a18-20] unum subiectum et duo contraria. Quantum autem habuerunt de falsitate apparebit iuxta determinationem principiorum secundum veritatem.
Dubitatur super tertia responsione, an sit caro minima. Caro enim est homogeneum, ergo habet partes eiusdem naturae cum toto, ergo est divisibilis in carnes.
Item, sumatur minima caro. Tunc sic: In hac carne sunt quattuor elementa. Sumantur medietates illius carnis. Tunc sic: Quae est proportio illorum totorum ad invicem, eadem est suarum medietatum; sed proportio totorum potuit facere carnem; ergo et proportio medietatum. Et sic haec ultima caro erit minor quam prima, quae tamen fuit minima secundum positionem.
Dicendum quod non dicit [1.4.187b13-21; 187b30; 188a1] carnem esse minimam quia ita sit secundum veritatem, sed quia sic oportuit Anaxagoram dicere. Ille enim ponit hic esse carnem, ubi caro fuit magis apparens sensui. Quia ergo minimum est secundum sensum, minimum erit simpliciter secundum eum.
Videtur quod possibile sit ponere carnem minimam, et tamen posita alia carne est in in nitum sumere minorem et minorem. Sit enim A minima caro, et sit B aliqua alia caro. Coniungantur A et B, et primo sumatur A et B caro, deinde A et medietas B, deinde A et medietas illius medietatis, et sic in infinitum.
Ad hoc dicendum quod hoc modo sumendo minus et minus, contingit procedere in infinitum, licet ponatur minima. Sed sic non potuit Anaxagoras ponere, quia oportuit ipsum ponere in qua proportione caro prima se habet ad secundam, in eadem secunda se habet ad tertiam, et tertia ad quartam. Et hoc impossibile est reperire in praedicto processu vel alio consimili, ut patet intuenti.
De secunda responsione dubitatur sic: Videtur quod non sequitur, licet sit caro finita, quod propterea non sint infinita in illa. In uno enim finito possunt esse infinita non eiusdem magnitudinis.
Dicendum quod hoc verum est, sed tamen illa non possunt esse actu in aliquo sed secundum potentiam. Anaxagoras autem ponit omnia esse in carne secundum actum.
Dignius autem est minora et finita principia accipere [1.4.188a18].
Haec pars determinat de principiis quae pertinent ad opinionem propriam sive ad veritatem, primo investigando de quodam principio quo postea utetur. Et est illud principium quod principia sunt contraria, et intendit determinare quod tria sunt principia. Et primo directe, consequenter indirecte.
Quaeritur unde supponat hanc propositionem 'in quolibet genere est una contrarietas' [1.6.189a13], et quid sit causa contrarietatis in quolibet genere.
Videtur enim quod illa propositio sit falsa hac ratione: Ubi est contrarietas, ibi est motus; in quolibet genere est contrarietas; ergo in quolibet genere est motus -- quod falsum est.
Dicendum quod ex superiori philosophia habetur haec divisio entis per actum et potentiam, et etiam haec divisio entis: Entis aliud substantia, aliud accidens. Sed substantia et accidens ita se habent quod substantia non cadit sub uno membro quod est ens actu, et accidens sub alio membro divisionis quod est ens potentia; nec e converso. Manifestum est ergo quod utrumque illorum -- scilicet, ens actu, ens potentia -- inveniuntur in singulis generibus.
Item, manifestum est quod ens potentia non separatur ab omni actu in genere substantiae. Est enim invenire ens actu et ens potentia sub alio actu, et ens potentia non separatur ab omni actu. Erit ergo ens potentia in genere, ens actu aliud. Verbi gratia: Ignis ens potentia aer, actu tamen aliud. Et sic patet solutio primae quaestionis.
Ad secundum dicendum quod motus dicitur communiter et proprie. Communiter dicitur secundum quamcumque mutationem a non tali in tale, ut a non sedente in sedens, et sic verum est quod in omni genere sit motus. Proprie dicitur motus transmutatio quae debetur ipsis extremis quae sunt tale et tale, et non de quocumque tali, sed de illa transmutatione quae divisibilis est; et sic non est motus in omni genere. Quia etsi in genere relationis fiat de dissimili simile, non debetur illis sed simili et dissimili, scilicet contrarietatibus in quas transmutantur.
Dubitatur quare duae rationes [1.6.189a12-26; 1.6.189a32-34] quibus probat principia non esse contraria sint salvandae, cum sint contrariae huic principio "principia sunt contraria."
Dicendum quod contrarietas duplex est: Quaedam est contrarietas formarum contrariarum respectu eiusdem subiecti in suo specifico, et haec contrarietas est in accidentibus. Alia autem contrarietas est duarum substantialium formarum respectu eiusdem materiae. Et istae rationes duae probant quod non sunt principia contraria illa contrarietate quae est respectu eiusdem subiecti. Prima autem ratio [1.5.188a27-189a10] probavit principia esse contraria, et illa et istae verum concludunt. Relinquitur ergo principia esse contraria contrarietate quae est respectu eiusdem materiae. Oportet ergo esse tertium quod est materia. Cum ergo non sit ens completum sed ens incompletum, manifestum est quod oportet ponere tertium principium entis, scilicet materiam, quod est ens incompletum.
Dubitatur de hoc quod dicit quod "principia substantiae sunt substantiae," et de hoc quod dicit in libro De generatione quod calidum et frigidum sunt di erentiae elementorum, et iterum differentiae elementorum sunt formae secundum quas consistit alteratio. Et sic sunt accidentia, ut videtur. Et sic vult, ut videtur, quod formae elementorum sunt accidentia. Contrarium huius dicit hic, quia si hoc, sequeretur quod ex non-substantiis fieret substantia, quod est contra Aristotelem in hoc loco [1.6.189a33-34].
[Opinio eiusque refutatio]
Et propter hoc respondent quidam quod ex duobus quorum utrumque est non-substantia non fit substantia; ex duobus tamen quorum alterum est substantia, alterum non, bene potest substantia fieri, ut ex materia quae est substantia et forma quae est accidens.
Sed contra hanc responsionem est haec littera, quod scilicet aliqua non substantia esset prior substantia.
Et iterum, in hoc differunt forma accidentalis et forma quae est substantia, quod illa quae est forma-substantia exigit materiam quae est natura una incompleta; forma autem quae est accidens exigit subiectum quod est ens completum. Scire enim debemus quod accidens consequitur ex compositione formae cum materia quae facit substantiam; et si hoc, accidens cum materia non facit materiam substantiam.
Et iterum, ita est quod genus et differentia, quae definiunt rem, sumuntur a forma ipsius rei, ita quod differentia sumitur ab ultima completione. Si ergo ultima forma ignis esset accidens, tunc differentia eius diceret accidens; et differentia et genus sunt eiusdem essentiae; ergo genus diceret accidens. Ergo tota definitio diceret accidens, ergo definitum; et sic elementa essent accidentia. Quod falsum est, ergo primum -- scilicet, quod formae elementares sunt accidentia.
[Solutio]
Dicendum quod revera una forma quae cum materia constituit elementum non est accidentalis sed substantialis. Sed ad illam formam consequitur aliquod accidens, quo mediante fit actio et operatio huius corporis in aliud corpus. Et propter hoc quod mediante aliquo accidente fit actio et operatio huius corporis in aliud corpus, dicitur quod forma corporis talis est accidens. Unde dicendum quod illud accidens aliquo modo est sua forma, scilicet inquantum corpus est naturale. Inquantum autem corpus, sive substantia, sua forma non est accidens; sed inquantum naturale est accidens est sua forma.
Sed sciendum quod hic supponitur dubium, quod est actionem fieri per formam accidentalem.
Videtur enim quod non sit actio nisi per formam substantialem.
Et iterum, si illa corpora miscentur ad invicem, nec omnino corrumpuntur suae formae, nec omnino salvantur. Videtur quod suscipiant intensionem et remissionem, et sic sunt accidentia.
Tria quidem elementa dicuntur esse [1.6.189b16].
Haec pars determinat quod non sunt plua principia quam tria, quia nec oportet ponere plura esse principia, nec possibile est ponere plura esse principia.
Dubitatur adhuc super hoc quod dixit in parte praecedente, quod una contrarietas est in omni genere, cum in genere relationis non sit invenire neque agere neque pati; neque in habitu sit hoc invenire.
Dicendum quod sic intelligendum est quod in omni genere sit una contrarietas prima, in quo scilicet genere est res possibilis subici motui et motum terminare. Et talia sunt tantum quattuor genera -- scilicet, substantia propter generationem et corruptionem, quantitas propter augmentationem et diminutionem, qualitas propter alterationem, ubi propter differentias positionis. In substantia vero dicitur contrarietas prima forma et privatio. Res vero quae subicitur generationi dicitur materia; quod terminat generationem dicitur forma. In quantitate dicitur contrarietas perfectum et imperfectum.
Si tantum sint tria principia, scilicet subiectum et duo contraria, quaeritur utrum alia duo contraria sint actu in illo uno subiecto, aut unum contrariorum in illo subiecto et reliquum in altero, aut unum in illo et reliquum separatum ab omni subiecto.
Quod non utraque sint in illo uno subiecto videtur, quia sic contingeret contraria simul esse in eodem. Nec unum in illo [et] reliquum in altero, quia tunc essent duo subiecta et non unum tantum. Nec iterum unum in illo uno et reliquum separatum ab omni, quia sic ponere esset ponere accidens praeter subiectum.
Dicendum quod neutrum contrariorum est praeter subiectum, sed utraque sunt in uno, non tamen speciali quale est subiectum ignis vel animalis; sed sunt in subiecto communi, et illud subiectum est materia communis quattuor elementorum. Unde in una parte istius subiecti communis est unum contrariorum; in alia parte subiecti aliud.
Vel potest dici aliter quod sunt in uno subiecto speciali, sed contingit loqui dupliciter de contrariis, scilicet secundum quod manent sine actuali actione et passione, aut secundum quod unum contrariorum actualiter agit et reliquum patitur. Et sic loquitur hic de contrariis, et sic possunt esse duo contraria circa idem subiectum speciale, sed unum in ratione agentis, reliquum in ratione patientis, ut patet in igne. Caliditas enim ignis calefacit aerem proximum, et caliditas in aere calefacit corpus, ut unum ingrediendo per poros et invenit ibi frigidum et corrumpit ipsum inducendo se ipsum.
Quaeritur ad quid oporteat ponere privationem inter principia naturae.
Videtur enim sufficere materia et forma.
Quaeritur etiam utrum privatio sit aliud a materia -- id est, utrum sint tria principia secundum rem et secundum rationem; aut duo secundum rem, tria secundum rationem.
Ad primo quaesitum opponatur sic: Quot principia sufficiunt ad agendum et patiendum [tot] sufficiunt naturae; sed tantum duo sufficiunt ad agendum et patiendum, scilicet materia et forma; ergo etc. Materia enim secundum se passiva est, ergo sufficit ad patiendum; forma vero secundum se activa est, ergo sufficit ad agendum.
Dicendum quod necesse est alterum contrariorum esse in materia patiente, quia si non esset in materia patiente alterum contrariorum, esset materia nuda sine omni forma et pateretur a forma extrinseca. Et hoc impossibile est, ut patet in capitulo de augmentatione. Nunquam est in natura materia sine forma sibi coniuncta.
Item, similiter, contingens ageret in sibi contingens, tamen forma ageret in materiam nudam.
Unde dicendum quod tria sunt principia secundum rem et secundum rationem, ut patet cum dicitur ex non-albo fit album; 'non-album' non est nomen negativum pure sed privativum. Ergo quidquid significatur per 'non-album' erit privatio. Sed quod est non-album est nigrum aut medium; in omni autem nigro sunt duo: Res subiecta et nigredo quae est forma contraria albedini. Et sic necesse est alterum contrariorum esse in materia patiente.
Item, dicit Aristoteles quod privatio est alterum contrariorum; materia nulli est contrarium; ergo non est idem materia et privatio, ergo aliud et aliud.
Vel dicendum quod ex parte patientis sunt duae privationes. Calidum enim cum agit, agit in frigiditatem coniunctam materiae et in materiam coniunctam frigiditati. In materiam autem agit ut generet in ipsam caliditatem; in frigiditatem vero agit calidum ut corrumpat ipsam. Unde materia dicitur privatio, quia est principium aptum natum suscipere speciem agentis et non habens ipsam. Dicitur autem contrarium privatio, quia dicit privari a materia in qua est, et similiter materia ab ipsa.
Cum forma ponatur principium in genere substantiae, quaeritur utrum forma sit principium unum ex unitate alicuius naturae vel ex unitate intentionis sive formae solum. Et similiter convenit quaerere de privatione.
Et arguatur sic: Forma magis est principium per naturam aliquam quam per intentionem vel rationem additam ipsi. Ergo si forma non est unum per naturam aliquam sed per intentionem formae, magis esset forma principia plura quam unum.
Dicendum quod forma est unum principium non ex intentione formae, sive rationis sive intentionis, sed ex unitate alicuius naturae. Omnis enim forma, sive fuerit ipsius ignis sive alterius, sive dicatur esse principium entis inquantum ens sive mobilis inquantum mobile, habet hoc ex participatione unius formae immaterialis. Et quod opposita forma dicatur privatio, hoc est propter diminutionem quam habet respectu illius formae immaterialis, nec est haec natura pars ipsius mobilis. Unde dicendum quod forma est una ex unitate unius naturae, quae nullo modo est pars generati.
Item, sciendum quod illud quod fit, aut fit a natura, aut ab arte. A natura dicitur aut per alterationem solam, ut quando fit transmutatio secundum formas accidentales; aut per appositionem, ut augmentatum. Non enim solum est necessaria transmutatio secundum formas, sed etiam quia aliquid apponitur quo fiat augmentatio. Si aliquid fiat ab arte, hoc est tribus modis: aut per appositionem partium, ut domus; aut per reparationem in decisione, ut statua; aut per transpositionem partium ut in transfigurationem partium, ut statua fusilis et sigillum cereum.
Et notandum quod intelligit per 'alterationem' alterationem proprie dictam, et communiter dictam secundum quod comprehendit generationem et corruptionem, alterationem et loci mutationem.
Potest quaeri quare bene dicitur quod 'ex aere' fit statua et non bene dicitur quod 'ex homine' fit musicus [1.7.190a21-26].
Et potest dici quod hoc est quia 'aes' nominat magis ut privatum forma statuae et figura quam 'homo' nominet privatum musica.
Quaeritur unde supponat hanc propositionem: Unum solum sufficit ad patiendum.
Dicendum quod cum videmus quodlibet naturale transmutari, ex hoc posuimus quod est aliquod unum, scilicet una natura quae subest omnibus, et sic quod unum sufficiat ad patiendum.
Manifestum igitur, sicut sunt causae et principia eorum quae natura sunt [1.7.190b16].
Haec pars determinat quae istorum trium principiorum sint per se et quae per accidens principia.
Quaeritur si privatio sit principium per accidens corporis mobilis inquantum mobile, aut non.
Dicendum quod non est principium per accidens mobilis inquantum mobile, immo principium est eius per se. Sed eius quod est mobile -- sive rei ut corporis inquantum corpus, vel substantiae inquantum substantia -- est principium accidentale. Inquantum autem corpus mobile transmutabile est, est privatio eius principium per se. Ignis enim non prius esset transmutabilis in aerem nisi esset in eo non-aer in potentia aer. Et sic intelligendum de aliis quae transmutabilia sunt.
Dubitatur super quodam verbo quod dicit in littera ibi, scilicet "ex ipso fit quod fit; privatio autem" etc. [1.7.190b27]; quia dixit superius [1.7.190a26-30] quod ex subiecto sine privatione dicto non dicimus fieri hoc, sicut ex homine non dicimus fieri musicum sed hominem musicum. Sed ex subiecto dicto cum privatione et ex privatione per se dicimus fieri aliud, ut ex homine [im] musico musicum, et ex immusico musicum. Hic autem apparet dicere manifeste contrarium.
Dicendum quod 'ex' aliquando dicit hoc esse materiam huius, non tangendo ordinem; aliquando dicit hoc esse ex hoc tangendo ordinem. Quando autem tangit materiam et non ordinem, tunc illud ex quo salvatur in reliquo; quando ordinem, non. Et primo modo est dicere quod ex materia fit res; secundo modo, quod ex privatione. Quoad hoc quod ex materia fit, habitus est in eo principio, ut post immusicum fit musicum in eadem materia.
Quot quidem igitur et quae sunt [1.7.191a22].
Haec pars determinat quandam dubitationem antiquorum [1.8.191a27-31] iuxta praedicta non habentem ortum ex praedictis; primo eam ponendo, postea eam solvendo.Dubitatur qua ratione moti erant [antiqui] qui posuerunt tantum unum esse [1.8.191a32].
Dicendum quod posuerunt generationem non esse, et ex consequenti posuerunt principia generationis non esse, scilicet materiam et formam. Cum ergo distinctio rerum sit per formas, et formae non sint, multa non erunt. Et sic moti fuerunt ad ponendum unum esse et non multa.
Nos autem materiam et privationem [1.9.192a3-4].
Cum iam determinaverit quae et quot sint principia, haec pars determinat proprias naturas principiorum.
Sciendum quod dimittit determinare de principio formali [1.9.192a35], forte propter hoc quod sive dicatur principium transmutationis, ut in agente est, sive dicatur forma principium entis inquantum ens, habet hoc quod sit principium ex participatione unius formae immaterialis quae est forma superior; et ab unitate illius formae dicitur omnis forma, quae est una, una. Ad hanc autem formam non resolvit naturalis inquantum talis. Et propter hoc ad ipsum non pertinet determinare de principio formali.
Sciendum quod forma nominatur 'divinum' et 'optimum' [1.9.192a17], quia omnis forma est ad hoc ut compleat et perficiat materiam. Hoc autem habet omnis forma per naturam substantiae divinae quae est forma cuiuslibet formae.
Vel dicitur forma divinum, quia omnis forma est creata iuxta suum exemplar quod in Deo est.
Dividitur Liber Physicorum in duas partes, in quibus prima determinat de principiis, causis et elementis ipsius corporis mobilis; in secunda parte de ipso corpore mobili. Et durat prima usque infinem secundi libri. Prima harum [dividitur] in duas: Prima determinat de elementis sicut de causa materiali et formali; secunda, de principiis et causis, sicut de efficiente et fine. Prima pars continet primum librum; [dividitur] prima in duas: Prima determinat de elementis secundum opinionem; secunda, de elementis secundum veritatem, ibi: "Dignius" [1.4.188a17]. Prima in duas [dividitur] : Prima determinat de elementis secundum opinionem non physicam; secunda determinat de elementis secundum opinionem physicam, ibi: "Sicut autem physici dicunt" [1.4.187a12]. Prima in duas [dividitur]: Prima proponit opiniones plures sub forma conclusionis; secunda exsequitur ipsas, ibi, "Id igitur si unum" [1.2.184b26]. Prima [dividitur] in principale et incidens.
Eorum quae sunt alia etc. [2.1.192b8].
Terminata parte illa in qua determinavit de elementis, id est de causa materiali et formali corporis mobilis, sequitur haec pars determinans de principiis et causis, id est de efficiente et fine. Dividitur in duas: Prima de causa efficiente, secundo determinat universaliter de causis. Et in hoc sufficienter determinat de fine quantum ad hoc quod indigemus.
Sciendum quod illud principium efficiens de quo intendit est natura. Pars ergo intendens de efficiente dividitur in duas: Prima pertinet ad eius definitionem; secunda ad eius divisionem, ibi: "Videtur autem" [2.1.193a10]. Prima harum dividitur in duas, scilicet in principalem et incidentalem. Principalis in duas: Prima definit naturam in se; in secunda iuxta hoc definit naturam habens et ens secundum naturam, ibi: "Naturas autem" [2.1.192b33]. Prima in tres: Prima inquirit unam partem definitionis assignatae; secunda ponit totam definitionem comparando aliam partem; in tertia exponit definitionem quoad partem oppositam. Et terminatur prima ibi: "Est igitur natura" [2.1.192b21]; secunda, ibi: "Dico autem" [2.1.192b23].
Dubitatur super hoc quod dicit: animalia quaelibet esse a natura [2.1.192b9]. Et fiat hoc argumentum: Animalia sunt a natura; et constat quod sunt ab anima; ergo anima est natura.
Contra:
Duo sunt principia, natura scilicet et voluntas. Et videtur quod magis habeat reduci anima ad principium rerum quod est voluntas quam ad principium rerum quod est natura. Voluntas enim sive propositum ipsius animae est.
Dicendum quod anima respectu quarundam operationum est principium ut natura; respectu quarundam est principium ut voluntas. Anima enim essentialiter determinatur ad quasdam operationes -- ut vegetativa, ad vegetandum; sensitiva, ad sentiendum. Sunt autem aliae operationes in quas non essentialiter ordinatur anima. Potest tamen in ipsas et in earum oppositas, ut sunt motus a domo in campum et consimiles, respectu quarum anima est principium ut voluntas.
Dubitatur adhuc [an] quaecumque operatio sit ab animali ratione animae.
Videtur esse a principio intra et non secundum accidens. Et sic eius operatio erit naturalis respectu omnium suarum operationum.
Dicendum quod hic est duplex defectus: Tum quia non est sufficiens principium respectu operationum quae fiunt a voluntate, quia voluntas non agit nisi post apprehensionem speciei rei apprehensae a qua informatur anima, quae sic informata est principium operationis. Unde operatio talis ab anima non est penitus ab intra; immo ex anima et specie rei apprehensae est unus motor sufficiens. Alius autem defectus est quod licet esset ab anima et a principio intra, non tamen per se esset anima principium sufficiens, quia non primo et immediate ordinatur anima ad operationes tales quae voluntariae sunt.
Dubitatur de motu caeli cum sit naturalis utrum sit a principio intra vel ab aliquo extra, ut ab intelligentia.
Item, videtur quod in caelo non sit principium quiescendi sed movendi solum. Semper enim movetur et nunquam quiescit; vel si semper quiescit, non videtur quod habeat principium motus.
Dicendum quod totum quiescit; semper enim est in eodem [loco] secundum subiectum. Movetur vero secundum suas partes, et est in alio loco et alio semper secundum formam, et utrumque illorum est ab eadem natura.
Quaeritur de motu gravis, utrum scilicet sit a principio intra.
Videtur enim quod non, quia movens et motum sunt semper distantia secundum substantiam; sed in gravi non [est] dare aliqua duo distantia secundum substantiam; ergo in gravi non sunt duo quorum unum movens, reliquum motum; ergo non est ibi dicere movens. Minor manifesta est, quia non possumus dicere distantia secundum substantiam quorum unum [sit] movens et reliquum motum, nisi materiam et suam formam; hoc autem fieri non est verum, quia materia non est mobile; non enim est corpus.
Item, grave habet in se principium patiendi et non faciendi [cf. 8.4.255b29-31]. Cum ergo natura sit principium efficiens, non habet in se naturam.
Dicendum ad primum quod mobile quoddam est in potentia essentiali, quoddam in potentia accidentali. Illud autem quod est primo modo in potentia indiget agente extra, dante aliquo modo sive educente speciem. Unde dicendum quod praedictus sermo intelligendus est ubi mobile est in potentia essentiali, quia oportet semper movens habere speciem actu quod mobile habet in potentia. Sed actu grave cum descendit est in potentia accidentali, et propter hoc in se ipso habet principium sui motus. Quod autem sic est in potentia non oportet quod distant movens et motum secundum substantiam.
Dicendum ad secundum quod grave de se habet principium ut fiat deorsum. Sed quod illud fieri deorsum sit motus, hoc non habet ex se sed a medio. Unde tamen medium sit adiuvans et prohibens? Habet hoc a medio inquantum est prohibens, et sic fieri est motus, quia prohibetur a medio. Quia ergo grave est tale quod potest prohiberi a medio, et sic pati a medio a qua prohibitione est suum fieri motus, dicimus quod habet in se solum principium passivum.
Videtur autem et natura et substantia esse eorum [2.1.193a10].
Terminata parte pertinente ad definitionem naturae, haec pars sequitur quae pertinet ad divisionem naturae, dividendo naturam in materiam et formam.
Ad intelligendum quare materia sit natura, quaeratur, cum natura sit principium intra, utrum natura sit principium activum aut passivum aut utroque modo. Si primo modo, sequitur quod materia non sit natura. Materia enim non est principium activum sed passivum respectu motus; est enim deferens motum et patiens. Si secundo modo dicatur natura principium, sequitur inconveniens sic: In proiectione lapidis ita est quod in ipso lapide est aliquod principium motus passivum et receptivum huius motus. Alioquin non melius proiceretur lapis quam festuca. Si ergo principium passivum esset a natura, motus talis esset naturalis. Hoc autem est falsum; est enim violentus.
Item, in cera est principium impressionis receptivum. Si ergo esset hoc principium receptivum a natura, diceremus quod impressio sive motio talis esset naturalis.
Dicendum quod materia loquendo naturaliter non [est] penitus una simplex natura, sed est quiddam compositum ex materia prima et quibusdam contrariis additis quae sunt formae in potentia. Et quia sunt in potentia, propterea ex parte materiae collocantur. Actus autem debetur formae et non potentia. Sic ergo istae formae, cum fuerint motae per agens extra, movent et operantur, ad hoc quod res egrediatur in actum; et sic non sunt pure in potentia, sed aliquo modo activae. Et propterea materia naturalis non est pure in potentia passiva respectu motionum quae fundantur super ipsam, sed est aliquo modo activa, scilicet per ipsas formas superadditas. Et est haec materia de qua dicit Commentator quod impossibile est privationem ab ipsa separari. Non enim possunt in ea esse formae contrariae. Unde nunquam potest perfecte compleri, et ita non ab ea separatur privatio.
Quaeritur quare solum verificat materiam esse naturam per signum et non per rationem [2.1.193a12].
Dicendum quod per unam propositionem in opinione Antiphontis potest hoc ostendi, et est propositio illa, 'hoc quod [est] materia est permanens in transmutatione rerum naturalium' [2.1.193a16-17]. Natura autem est illud quod manet in transmutatione. Si enim natura non esset manens cum ex aere generatur ignis, non esset principium intra sed a forma ignis agentis extra.
Quaeritur utrum univoce aut aequivoce dicatur materia 'natura' et forma 'natura'.
Dicendum quod in transmutatione quae est secundum accidentia quae recte consequuntur ad formam substantialem est materia natura et principium movens, non tamen sufficiens sed motum ab extra, ut dictum est prius, ut si ex aere fiat ignis. Forma autem est natura in transmutationibus secundum accidentia quae non recte consequuntur ad formam substantialem, sed a quibus transmutationibus potest prohiberi forma substantialis, sicut anima in animalibus ad quam non necessario consequitur augmentum nec diminutio.
Quaeritur quare sic est quod in artificialibus est denominatio a termino a quo et non a termino in quem; in naturalibus e converso.
Dicendum quod ars frequentius prohibetur a termino ad quem est quam natura. Unde quia in natura frequentius pervenitur ad terminum in quem quam in arte, ideo in naturalibus notius est quis terminus debeatur tali motioni secundum naturam quam in artificialibus. Propter hoc etc.
Quoniam autem determinatum est [2.2.193b22].
Haec pars determinat quod physici est determinare de utraque natura, scilicet materia et forma.
Quaeri potest quare ea sunt abstracta de quibus est mathematica, ut linea, superficies etc., magis quam alia.
Dicendum quod numerus et magnitudo et huiusmodi accidentia causantur ante omnem mobilitatem, quia causantur solum ex coniunctione materiae et formae antequam eis adveniat privatio. Ex materia enim quae est in potentia corpus provenit magnitudo. Quam cito enim intelligamus formam in materia, intelligimus ex parte materiae partem extra partem, et ab hac condicione non potest absolvi, et ita statim consequitur magnitudo. Forma, iterum, ubicumque individuetur facit unum quod est principium numeri, et ita ratione formae consequitur numerus. Sic ergo consequuntur numerus et magnitudo ex materia et forma in se, antequam adveniat tertium principium quod est privatio ratione cuius consequuntur alia accidentia. Magnitudo ergo licet sit cum dispositionibus materialibus, habet tamen essentiam praeter illas; et propter hoc potest abstrahi, quia abstrahi non est nisi habere essentiam absolutam a dispositionibus materialibus. Et sic patet quod "abstrahentium non est mendacium." Considerare enim [aliquid] quod praeter materiales condiciones et dispositiones et ante eas habet naturam, entitatem et essentiam, inquantum tale est, est vere considerare illud. Accidentia autem alia, quantum ad essentiam et esse ipsorum, causantur postquam advenerit privatio, et ita non generantur ante omnem mobilitatem, et propterea non possunt abstrahi sicut alia.
Sciendum quod duplex est abstractio, scilicet ut solum ab eo quod est hoc-aliquid, et hoc modo abstrahit logicus universalia et naturalis. Et est alia abstractio non solum ab eo quod est hoc-aliquid sed etiam a communibus dispositionibus materiae et mobilitatis. Et hoc modo abstrahit mathematicus; alio vero modo, naturalis.
Dubitatur super hoc quod dicit quod in definitionibus accidentium in mathematicis non tangitur materia.
Hoc enim videtur falsum. Accidentia enim definiuntur per subiectum suum, et hoc est eis materia.
Dicendum quod materia dupliciter est: sensibilis et intelligibilis. Mathematicus tangit in definitione suorum accidentium materiam intelligibilem; naturalis, sensibilem materiam quae est subiectum constitutum in suo specifico ex materia et forma.
Dicit quod materia est ad-aliquid [2.2.194b9]. Ergo non est in genere substantiae.
Dicendum quod hoc nomen 'ad-aliquid' et huiusmodi nomina relativa dicuntur dupliciter: Quandoque enim utimur his nominibus pro ipsis relationibus, quandoque autem sumuntur pro naturis super quas fundantur relationes; et utraque istarum [significatens] diminutum. Patet in his relationibus: Pater inquantum pater est prius filio, et pater inquantum pater est simul cum filio. Unde si dicatur materia est ad-aliquid, li 'aliquid' non nominat ipsam relationem, sed illam naturam super quam fundatur relatio ipsa. Ipsa enim materia non est in se aliquid absolutum, sed est quaedam natura quae non est in se finita, sed indigens et inclinata ad formam. Hanc ergo naturam dependentem dico, cum dico materiam esse ad-aliquid. Similiter dicimus cum dicimus manum vel pedem esse ad-aliquid. Talis enim dependentia potest esse in substantia. Manus enim hoc-quod-est dependet ad aliquid. Similiter pes et huiusmodi; et huius signum est quod cum fuerit manus abscisa, non amplius est manus.
Ex iam dicto possumus videre quare materia scibilis est per formam, et etiam quod materia est per formam non solum in composito, sed etiam ut est aliqua natura differens a forma. Hac ratione quod est dependens ab alio capit esse ab alio; ergo si materia dependet a forma, esse suum capit a forma.
Item, unumquodque per quod est aliquid, per illud debet intelligi, et sic scibilis est materia.
Alio modo dicitur quod materia est ad-aliquid, scilicet per alia verba sic: Materia non est ad-aliquid primo modo dicendi per se, sed secundo modo dicendi per se -- id est, materia habet in se aliquam causam ex qua est ad-aliquid. Et hoc est idem cum dicta expositione.
Dicit quod activa ars et usualis cognoscit et considerat materiam [2.2.194b2], modo tamen diverso.
Ex hoc videtur quod omnis ars habet cognoscere materiam. Ergo ars logica, ut videtur, habet cognoscere materiam. Sed cum materia sua sit totum ens sive quidlibet, habet considerare et cogitare quidlibet.
Dicendum quod ars differt a scientia in eo quod ars comparatur ad opus. Comparari autem ad opus potest dupliciter: aut quia doceat operari, aut quia doceat materiam et formam operandi. Et operari est dupliciter: aut facere rem artificialem, aut uti re facta. Logica ergo est secundo modo ars, et sic non est activa nec usualis. Logica enim non docet facere syllogismum nec operari, sed modum operandi, quia in operatione cadit cognitio rei et modi super quem est motus.
Determinatis autem his [2.3.194b16].
Haec pars determinat universaliter de causis supponendo et etiam ostendendo quod quattuor sunt causae.
Quaeritur quare diversimode determinat de causis hic et in libro Posteriorum et in libro Philosophiae primae.
Dicendum quod hic determinat de causis inquantum sunt causae corporis mobilis secundum rem; in libro Posteriorum autem inquantum causa est principium et medium secundum rationem et non secundum rem. In Prima philosophia ut distinguatur multiplicitas huius nominis 'causa', sicut ibidem multiplicitates aliorum nominum distinguuntur.
Videtur quod non indiget hic de causis determinare, cum in primo libro determinavit de causa materiali et formali et in principio huius secundi de causa efficiente. Et sic videtur quod non indiget determinare nisi solum de causa finali.
Dicendum quod superius egit de substantia causarum, sed non de rationibus causarum quae in substantia causarum repertae sunt. Et propterea de his hic determinat. Sed cum substantia causae finalis sit forma, de qua prius satis factum est, non oportet hic determinare nisi solum de ratione causae finalis.
Quaeritur propter quid tantum quattuor sunt causae [2.3.195a15].
Dicendum quod causa potest comparari ad esse vel ad fieri rei. Si primo modo, concurrunt duae causae, quia ad hoc quod sit res sufficienter completur in materia forma. Si ad fieri rei comparetur causa, dupliciter: cum sit fieri dimensio et fluxus ab uno in aliud. Si autem habeat causam ex parte primae extremitatis, sic erit causa efficiens; si autem ex parte ultimae extremitatis, sic erit causa finalis.
Vel aliter: Cum autem sit moveri, tunc causa fieri erit causa movens; hoc autem dupliciter: aut movens mota, et tunc efficiens; aut movens non mota, et tunc finis.
Dubitatur sic: Si finis est causa efficientis et e converso, ergo idem sui ipsius erit causa.
Dicendum quod finis, secundum quod est aliquid in re, sic est ab efficiente causatum -- efficiens facit finem; sicut autem comprehenditur finis, sic est causa efficiens. Sed intellige quod [species] rei exterioris non est causa finalis respectu efficientis, immo est forma efficientis. Sed res extra per suam apprehensionem in anima est finis respectu efficientis; et sic idem secundum esse diversum est causa sui ipsius.
Dicitur autem fortuna [2.4.195b31].
Haec pars reducit quaedam ad dictas causas, sicut casum et fortunam, et de ipsis determinat.
Dubitatur de hoc quod dicit quod casuale non est a causa per se sive determinata [2.5.197a6-15].
Videtur enim quod sit a causa per se sic: Proponatur aliquod casuale. Inde sic: Hoc casuale per se loquendo est ens. Et si est ens per se loquendo, ergo per se loquendo est causa vel causatum; sed non est causa; ergo est causatum per se; ergo per se est ab aliqua causa. Et dictum est quod non.
Ad hoc duplex est responsio. Prima est haec: quod si comparetur ad unicam causam, dicetur quod non est a causa per se, sed a causa per accidens. Unica enim causa non est per se ad casuale. Si autem comparetur ad plures causas, dicetur quod casuale est a causa per se. Verbi gratia: Si vadam ad forum propter emptionem, inveniam ibi debitorem; vaditio mea est causa per se emptionis; sed cum ea coniuncta est inventio debitoris. Sed haec inventio comparata ad meam vaditionem tantum est a causa per accidens; si autem ad vaditionem debitoris et ad vaditionem meam ad eundem locum, sic est a causa per se. Et sic una causa non est causa per se respectu casualis; aggregatio tamen causarum est causa per se respectu casualis.
Alia responsio est haec: quod licet casuale quantum ad agens inferius est a causa per accidens, comparando tamen ad causam superiorem quae est causa causarum est a causa per se. Causa enim superior est ordinans omnes causas inferiores. Ut complete educat causalitatem inferiorum causarum, facit ipsas esse causas non tantum per se sed etiam per accidens, et sic intendit casualia.
Et aliter potest hoc idem apparere, quia si casuale est ens, tunc est bonum. Et si hoc, tunc aut est bonum sicut finis aut sicut ens ad finem. Sed unum solum est ens bonum ut finis, scilicet ipsum Primum, ergo casuale est bonum ut ens ad finem. Ergo est ordinatum ad finem, scilicet ad Primum, ergo respectu eius non est casuale.
Proponantur duo opposita quorum utrumque est a fortuna, et sint A et B. Deinde sic: A est a fortuna, ergo in minori parte [cf. 2.5.196b10-13; 2.8.199b24-26]. Et si hoc, ergo B est in maiori parte, ergo non est a fortuna.
Dicendum quod esse in minori parte et esse in maiori parte non est esse secundum tempus in maiori parte nec in minori parte secundum tempus, sicut supponit obiectio. Sed esse semper est esse a causa quae penitus est determinata in talem effectum. Esse autem in minori parte est esse a causa quae minus est determinata quam non determinata in talem effectum; et hoc est a causa quae non est determinata in talem effectum. Et sic est omne casuale.
Et iuxta hoc potest patere propter quid non dicuntur aliqua esse aequaliter, ita quod nec in maiori nec in minori parte. Quia si sit a causa, aut in aliquo erit determinata in talem effectum, et tunc magis est determinata quam non determinata; aut in nullo erit determinata, et tunc erit minus determinatum. Primo modo erit in maiori parte, secundo modo erit in minori parte. Et sic non cadit medium inter esse determinatum in aliquo et non esse determinatum, et sic non cadit in hac divisione aliquod quod sit ens aequaliter.
Patet etiam quod voluntaria licet sint contingentia ad utrumlibet, non tamen sunt casualia. Postquam enim anima facta fuerit appetens, ipsa est magis determinata quam non determinata in hoc.
Dixit in praecedentibus quod fortuna est in habentibus propositum; casus autem est in naturalibus. Et de hoc posuit duo exempla in quibus innuebat quod motus brutorum non est a proposito sed a natura [2.6.197b7].
Contra: Uni corpori naturali debetur unus motus tantum, sive fuerit simplex sive compositum. Quia tamen sit simplex, manifestum est quod ei debetur unus motus tantum, quia motus elementi vincentis in ipso. Inde sic: Animal est unum corpus, ergo animali debetur tantum unus motus sicut descensus; ergo motus processivus non est ei naturalis.
Item, omnis motus naturalis est in unam partem, sed motus processivus est in partes oppositas, ergo non est naturalis.
Ad primum dicendum quod corpori quod est unum unitate unius naturae debetur unus motus tantum. Unde si contingat quod in aliquo corpore inveniantur duae naturae, ei possunt deberi plures motus. Sed in animali sunt plures naturae, probatio: Dixit enim superius quod forma est natura [2.1.193b7], et in quolibet animali est duplex forma, scilicet forma mixtionis quattuor elementorum sive forma corporis. Sed haec forma non est forma substantialis animalis. Sed alia est forma quae est forma substantialis animalis, scilicet anima. Utraque autem istarum formarum natura est: Ratione autem unius naturae movetur animal descendendo vel ascendendo; ratione autem alterius naturae quae est anima movetur secundum motum processivum. Et sic patet solutio primi quaesiti.
Ad secundum dicendum quod omnis motus naturalis est in unam partem tantum, qui quidem motus est ab eadem natura. Sed motus in partes oppositas non est ab eadem natura. Et sic anima non est eadem natura secundum quod est principium motus in partes oppositas, quod sic potest ostendi: Anima non est principium sufficiens ad motum processivum. Sed anima informata per speciem delectabilis extra est principium movendi sufficiens ad illud delectabile; anima autem informata per speciem alterius delectabilis exsistentis in alio loco est principium sufficiens ad movendum illuc. Et sic patet quare brutum movetur naturaliter motu processivo. Et sic cum acceperit aliquod delectabile et informatur per speciem delectabilis, non potest non moveri ad illud sed statim movetur ad illud.
Ex hoc possumus videre quod anima hominis non est principium movendi in homine, quia licet acceperit delectabile et informetur per speciem delectabilis, non statim movetur ad illud, sed cum acceperit, iudicat de accepto utrum sit bonum vel malum. Unde in homine motus consequitur iudicium. Unde sive bonum sive malum fuerit, post iudicium potest moveri vel non moveri ad illud. Et propterea motus hominis non a natura sed a proposito est.
Quaeritur quae sit differentia inter frustra et casum.
Dicendum quod frustra consistit ex privatione intenti; casus autem est exsistens ex privatione non intenti [cf. 2.6.197b21-29].
Videtur quod frustra non sit in naturalibus sic: Natura agens intendit generare formam, et materia appetit compleri per formam [1.9.192a22-23]; et sic nec ex parte agentis nec ex parte patientis est prohibitio; ergo, ut videtur, agens suum effectum consequitur.
Dicendum quod si materia solum appeteret compleri per formam agentis, nunquam esset prohibitio; verum concluderet. Sed quia materia non est inclinata solum ad unam formam sed ad oppositas, propter inclinationem ad formam oppositam impeditur natura.
Quaeritur propter quid fortuna et casus magis reducuntur ad causam efficientem quam ad aliquam aliam causam.
Dicendum quod inter omnes causas, causa efficiens est causa intendens proprie. Casus, frustra et fortuna consistunt circa intentum ab agente effciente (intentio debetur efficienti) quasi ad efficientem reducuntur quae est intendens et non intendunt nisi per naturam efficientis.
Innuit definitiones quae sunt per unam causam tantum esse definitiones [cf. 2.7.198a17].
Contra: Nulla una causa sufficit ad totum esse rei, ergo nulla una causa indicat totum esse rei, ergo nulla una causa est definitio rei.
Dicendum quod hoc argumentum non valet: Nulla una causa sufficit ad totum esse rei, ergo nulla una causa indicat esse rei. In qualibet enim causa est totum rei esse sed non totaliter. Si enim respiciatur ad efficientem inquantum intendens, tota res aliquo modo erit in efficiente; efficiens enim totam rem facit. Si autem respiciatur ad causam formalem, tota res erit in causa formali; facit enim forma totam rem esse. Si autem respicitur ad causam materialem, tota res in ipsa erit; tota enim res educitur a materia. Totum ergo esse rei est in qualibet causa, sed non totaliter, quia diminute et secundum virtutem; sed in omnibus causis est totum esse rei totaliter. Et propterea per quamlibet causam potest definiri; per omnes tamen simul definitur completissime.
Quoniam autem causae quattuor [2.7.198a22].
Haec pars determinat quod physici est considerare de his quattuor causis et circa quae habet considerare has causas.
Videtur quod posita causa efficiente, sicut posito sole elongato a nobis in hieme, circumscripta omni causa finali, adhuc erit pluvia, quia vapores remanebunt humidi cum sol elongetur, et sic necessario cadet pluvia.
Dicendum quod ponere causam efficientem et circumscribere causam finalem est ponere opposita. Quia intelligamus aliquod in potentia efficiens: Tunc illud est sicut in otio, et dicit fieri in actu ille exitus ab otio in actum. Est quidem [causa] necessario indigens aliquo movente quod det exire ipsam de potentia in actum. Hoc ergo movens aut est movens ut efficiens aut ut finis, sive movens motum sive movens non motum. Si ut movens motum, illud ergo motum indiguit motore aliquo, et sic in infinitum nisi detur quod perveniatur ad aliquod movens non motum; hoc autem est finis. Movens ergo ut efficiens movet propter finem. Unde sicut efficiens propter finem movet et exit in actum propter finem, sic efficiens in ratione efficientis salvatur et est per finem.
Alio modo possumus hoc videre: Actio est sicut via et dimensio quaedam a quo et in quid. Cum autem est actio in fieri, terminatur quantum ad partem eius a quo; non terminatur autem sed est in fieri ex parte eius ad quod, et ita respectu finis exigens terminari per finem. Quare sicut actio praeter finem infinita est et incerta, similiter et agens inquantum talis. Unde nihil est ponere efficiens et circumscribere finem.
Aranea et hirundo et similia nunquid agunt per apprehensionem? [2.8.199a27]
Videtur quod sic, cum suae actiones sint ab anima. Omnis enim motus -- localis ad minus -- est ab anima, et ita per apprehensionem, et ita ab arte. Hoc enim est esse ab arte: apprehendere speciem alicuius et per speciem apprehensam operari.
Dicendum quod operari secundum apprehensionem est dupliciter: Aut accipere speciem alicuius et iuxta apprehensum operari aliud, vel accipere speciem alicuius et praeter omnem discretionem moveri et operari, sicut patet cum apprehendimus calorem in manu. Apposito enim igne ad manum, statim fit fuga post apprehensionem speciei calidi. Hoc modo est in brutis. Statim enim apprehensa specie sine omni deliberatione moventur: Ut si apprehensum fuerit delectabile moventur ad illud adquirendum; si nocivum, ad fugiendum.
Peccatum autem fit et in his quae sunt secundum artem etc. [2.8.199a33].
Considerato ad naturam liberam non impeditam, haec pars considerat ad naturam non liberam sed impeditam.
Sciendum quod exemplum quod ponit de medico curante [2.8.199b30-31] se ipsum valde notabile est, quod patet sic. In arte duo sunt: ars et anima ex parte efficientis, quia nec ars sine anima nec anima sine arte agit. Sed tamen ipsa ars appropriata est ad unum effectum, et sic est efficiens particulare; anima autem est sicut efficiens universale et conveniens multis artibus. Cum ergo ars agat propter aliquid; principium autem huius quod est propter-aliquid non per se reperitur ex parte artis sed ex parte animae, ars enim non intendit nisi quia anima; similiter est in naturalibus quod est ibi virtus particularis quae appropriatur particulari effectui, et tamen est dicere quod est agens commune et universale superius, scilicet natura caelestis. Cum ergo particularis intendit finem, huius origo non invenitur in natura particulari, sed magis in natura universali sub qua movet particularis natura.
Dubitatur unde supponat naturam esse principium veniendi in aliquem finem [2.8.199b32], cum ex definitione naturae non possit plus haberi nisi quod sit principium motus et quietis eius in quo est.
Dicendum quod cum motus sit essentialiter ad terminum ad quem, tunc esse principium motus est esse principium movendi ad finem et ad terminum ad quem.
Sciendum quod ars et anima sunt unum agens et uterque habet aliquam rationem efficientem respectu artis. Sed ars est agens appropriatum tali effectui, ut ars domificandi appropriatur ad domum, et sic de aliis. Ipsa autem anima manens una est agens cum pluribus artibus et est sicut agens universale.
Intelligendum igitur quod finem intendi non potest penitus absolvi ab apprehensione. Quod ergo ars intendat finem non debetur apprehensioni ipsius artis, sed apprehensioni ipsius animae.
Intelligendum est enim quod in aliquo agente inferiori -- verbi gratia, in igne -- est natura particularis quae est agens appropriatum respectu talis effectus et assimilatur arti. Et est virtus agentis superioris quae ultimo reducitur ad virtutem intelligentiae et assimilatur animae agenti cum arte. Quod igitur natura inferior sit ordinata ad finem debetur apprehensioni ipsius intelligentiae sub qua movetur.
Quoniam autem ex necessitate utrum ex suppositione sit [2.9.199b34].
Haec pars determinat quod necessitas rerum naturalium est ex parte finis. Et hoc est dictu quod res naturalis talis est, quia est ad talem finem. Et sic terminatur totum capitulum de causis.
Dubitatur de hoc quod dicit quod materia non est causa principalis eius quod est hoc-aliquid [2.9.200a5-28], sed est sicut occasio sine qua res non potest esse sive occasio propter quam res est.
Videtur enim quod sit causa principalis eius quod est hoc-aliquid hac ratione: Formae debetur communitas, ergo forma non est causa principalis eius quod est hoc-aliquid sive individui. Et si forma non est causa principalis individui, materia erit causa principalis eius.
Contra hanc rationem sic arguitur et vere: Eodem quo res est, eodem res est unum. Sed res per formam [est], ergo per formam est unum, et sic per formam est hoc-aliquid.
Dicendum quod prima ratio non valet 'formae debetur communitas, ergo non est principalis causa individui'. Forma enim duplex habet esse: Unum esse scilicet secundum quod est multiplicabilis, et aliud esse secundum quod actu multiplicata est. Si primo modo consideretur forma, ei debetur communitas; de se enim est sui multiplicabilis. Si secundo modo consideretur forma, sic est principium et causa eius quod est hoc-aliquid sive totius rei, et causa simplicitatis. Sed quia hoc esse, scilicet actu multiplicatum, non potest forma habere sine materia, propterea materia est quasi occasio propter quam res est.
Et hoc possumus videre per hoc exemplum. Intelligamus lumen candelae esse in vacuo sicut punctum. Tunc sic: Haec lux non multiplicat se extra se, sed si poneretur haec lux in pleno diaphano, ut videre faceret se extra se et faceret diversas luces numero in diversis partibus aeris. Sciendum ergo quod tota causalitas huius multiplicationis est ex parte lucis et non ex parte diaphani, ut aeris. Sed quia lux non posset numerare sive multiplicare se sine diaphano extra ipsam recipiente, propterea est aer suscipiens sicut occasio lucis multiplicatae; lux autem est causa principalis. Comparetur ergo lux multiplicans formae universali, partes aeris recipientis lucem comparentur materiae; luces receptae comparentur formae individuatae et multiplicatae per materiam. Et sic patet verificatio dictae rationis: Materia est ad formam sive propter formam.
Quaeritur utrum hoc intelligendum sit de ipsa substantia materiae, aut de ipsa materia disposita et appropriata ad formam.
Primo modo non, ut videtur, quia materia inquantum est substantia est absoluta, et inquantum est absoluta non est ordinata ad formam. Et sic videtur quod materia appropriata per condiciones appropriantes ipsam ad formam sit propter formam et ad formam.
Ad oppositum sic: Materia quia est incompleta, est indigens forma; sed materia sine suis dispositionibus est maxime incompleta; ergo ipsa substantia materiae est maxime incompleta et maxime indigens forma. Ergo materia in se sive in sua substantia non erit absoluta sed ad formam.
Materia et forma sunt partes compositi, eo quod unum est in potentia et reliquum actus eiusdem. Tunc sic: Si materia totum-quod-est [est] pars compositi, totum est ut ens in potentia; ergo in materia non est dare aliquid absolutum, sed tota erit inclinata ad formam -- quod verum est.
Dicendum quod hoc argumentum non valet: Materia est substantia, vel hoc est substantia, ergo hoc est absolutum. Quaedam enim substantia hoc-quod-est est per aliud -- cuiusmodi sunt caput, manus et huiusmodi; non tamen dico quod sunt relativa -- sed substantialem perfectionem ultimam quae est actus animae recipit ex ordinatione ad suum totum. Et sic est de materia. Totum enim quod est in dependentia et potentia est ad formam.
Ex hoc corollarie notandum est, scilicet quod cum ab essentia materiae non possimus circumscribere esse in potentia, nec eius oppositum -- scilicet, esse actu -- suae essentiae attribuere, materiam et formam non posse reduci ad eandem essentiam.
Dubitatur de hoc quod dicit quod materia ingreditur rei definitionem [2.9.200b7-8].
Videtur enim quod non sic: [Si] definitio indicat essentiam rei, et essentia rei est sua forma vel ipsa forma, tunc definitio habet solum dicere formam.
Ad hoc dicendum quod quaedam ingrediuntur definitionem ut pars essentiae rei, quaedam non ingrediuntur definitionem ut pars essentiae rei sed magis ut determinent respectum in eo quod est pars essentiae. Primo modo non ingreditur materia definitionem rei, secundo modo ingreditur materia definitionem rei. Forma enim rei naturalis habet respectum ad materiam, quem respectum materia ingrediens definitionem rei determinat. Necesse est enim ad hoc quod res naturalis perfecte cognoscatur secundum suam essentiam, cognoscere respectum quem habet sua forma ad suam materiam. Et propterea materia ingreditur definitionem rei naturalis, ut respectum quem habet sua forma ad suam materiam determinet. Et sic potest materia ingredi definitionem; alio modo non.
Quoniam autem est natura quidem principium motus et quietis [3.1.200b12].
Cum iam determinavit de principiis, causis et elementis, sequitur pars quae determinat de motu et mobili, et principaliter de motu, quia cognito motu cognoscitur et mobile. Dividitur in duas quarum prima determinat de motu non comparando motum et consequenter comparando -- et terminatur prima ad principium septimi. Prima in duas, quarum prima determinat de motu et eius condicionibus in communi; secunda, in speciali -- et terminatur prima ad principium quinti. Prima harum in duas, quarum prima prooemialis; secunda, exsecutiva -- et terminatur prima, ibi: "Est quidem igitur" [3.1.200b26]. Prooemialis dividitur in duas. Prima dat intentionem quoad istum tertium librum, secunda dat intentionem quoad quartum. Primo determinat de motu.
Dubitatur de hoc quod dicit quod definiendo continuum multotiens necesse est indigere ratione infiniti [3.1.200b19-20].
Videtur enim quod vera ratio continui est haec: Continuum est cuius partes copulantur ad terminum communem. Et in hac ratione non cadit infinitum.
Dicendum quod continuum duplicem habet definitionem, quarum una convenit ei ratione nominis impositi, quod nomen est hoc nomen 'continuum'; alia definitio convenit ei ratione eius cui imponitur hoc nomen 'continuum' quod est quantitas, et est talis: Continuum est illud quod est divisibile in partes divisibiles vel in infinitum [3.1.200b18-20]. Et haec definitio verior est definitio continui quam alia definitio quae inest ei ratione nominis impositi.
Et hoc potest sic patere: Quantitas est illud quod est divisibile in partes [6.2.232a23-25]. Si ergo nomen quantitatis est nomen divisibilitatis, verae differentiae quantitatis erunt verae differentiae divisibilitatis. Cum ergo natura huius generis sit divisibilitas, debent suae differentiae dicere speciales divisibilitates. Propterea vere definitur continuum sic: Continuum est quod est divisibile in partes divisibiles sive in infinitum. Et vere definitur discretum sic: Discretum est quod est divisibile in partes indivisibiles. Propterea vera est differentia quantitatis: divisibile in infinitum -- id est, in semper divisibilia. Imponitur enim hoc nomen 'continuum' non a quantitate sed a quadam dispositione quantitatis.
Quod autem natura quantitatis sit esse divisibile patet inspicienti ortum quantitatis. Omnis enim quantitas procedit aut a divisibilitate materiae, aut a divisibilitate formae. Divisibilitatem materiae voco extensibilitatem materiae, ex qua oritur quantitas continua. Divisibilitatem formae voco multiplicabilitatem eius quae actu multiplicata facit unitatem et multiplicitatem. Et sic ex ipsa causatur quantitas discreta quae est numerus. Unde definitio haec 'continuum est illud quod est divisibile in infinitum' est verissima definitio continui. Haec autem definitio 'continuum est illud cuius partes copulantur ad communem terminum' est definitio definiens continuum secundum dispositionem a qua imponitur nomen.
Quaeritur propter quid dicit quod "ratio infiniti primo apparet in continuo" [3.1.200b17-18].
Dicendum quod infinitum dupliciter est: appositione, ut in numero; divisione, ut in continuis [3.4.204a7]. Sed non crescit numerus in infinitum nisi propter infinitas partes in divisione ipsius continui. Licet enim sit numerus in aliis, non tamen crescit in infinitum.
Videtur quod quantitas, substantia etc. dividant ens simpliciter et ens actu.
Dicendum quod secundum quod haec nomina stant pro his quae sunt in generibus, ut universale et particulare, sic dividunt ens actu. Secundum autem quod stant pro his et etiam pro aliis quae ibi sunt tamquam incompleta et privata, ut est dicere unam esse substantiam, sic dividunt ens simpliciter, quod est commune ad ens actu et ens substantia.
Quaeritur qualiter per divisionem eius quod est ad-aliquid ostendit ipse quod motus non est cuiuslibet entis.
Dicendum quod cum haec relatio abundans-et-diminutum sit in omnibus generibus sicut actus et potentia, et manifestum est quod haec relatio activum-et-passivum addit supra priorem et sic sit in paucioribus, tunc neque ipsa erit in omnibus generibus, ergo nec motus cum concomitetur illam. Intendit ergo cum duplex sit relatio quarum secunda addit supra primam, et sic est in paucioribus quam prima, et prima est in omnibus, ergo non secunda. Quod autem illa secunda addat supra primam patet: Activum est abundans et completum respectu passivi, et non solum hoc, sed etiam influens et educens passivum in actum. Ex hoc etiam patet quod non ubicumque est actus est motus, sed solum in his ubi ens actu est influens et educens quod est in potentia in actum.
Quaeritur cum dicit "cum nihil sit extra praedicta" [3.1.201a3; cf. AL 7.1.2: 98], utrum li 'praedicta' stet pro quattuor praedicamentis aut pro omnibus. Quod autem stet solum pro quattuor videtur per hoc quod prius dixit immediate [3.1.201a4-9]; quod autem stet pro omnibus videtur, quia non solum sunt entia ea quae sunt in his quattuor generibus, sed etiam alia ut ea quae sunt in aliis sex generibus.
Solutio huius patet ex declaratione eius quod dicit [3.1.201a8-9] quod tot sunt species motus quot entis. Apud naturalem enim proprie loquendo convenit in quattuor generibus in quibus est motus, cum ens a natura sit cuius motus et ens per motum. Alia enim genera apud naturalem non sunt entia sed dispositiones entis.
Quaeritur qualiter per grave et leve [3.1.201a7-9] explicat de differentiis loci, cum grave et leve dicant differentias corporum.
Dicendum quod grave et leve per se loquendo dicunt differentias corporum secundum quas debentur eis loca diversa. Et sciendum quod locus dupliciter habetur, aut essentialiter aut accidentaliter. Secundum quod essentialiter sic tanguntur suae differentiae per grave et leve; esse enim grave est esse essentialiter deorsum, et esse leve est esse sursum essentialiter. Secundum autem quod locus accidentaliter habetur, sic tanguntur suae differentiae per sursum et deorsum; esse enim sursum simpliciter loquendo est accidentaliter esse sursum, et similiter intellige de deorsum.
Dubitatur de definitione motus sic: Actus est duplex: primus et secundus -- primus, ut substantia est actus formae, secundum quod dicimus quod scientia in habitu est actus scientis; secundus autem est ipsa forma cum operatione sua cuiusmodi est considerare. Sed motus non est actus primus nec secundus. Ergo non est actus.
Dicendum quod haec divisio actus est divisio actus perfecti et non actus imperfecti. Motus autem est actus imperfectus [3.2.201b32].
Contra:
Quod terminat potentiam exsistentis in potentia, hoc est actus. Sed forma terminat potentiam adquisitam per motum. Ergo forma est actus eius.
Item, albedo est actus albi inquantum huiusmodi; ergo ipsa potentia est actus exsistentis in potentia inquantum huiusmodi; ergo non motus.
Dicendum ad primum quod ens in potentia est in potentia ad duplicem actum: scilicet ad formam et ad viam in formam -- scilicet, ad motum sicut aedificabile ad formam domus [3.1.201a15], et ad aedificationem quae est via in formam domus. Sed primo et immediate est via in potentia ad motum, qui est via in formam, et ex consequenti est in potentia ad actum, scilicet ad formam. Et primo modo intelligenda est definitio.
Dicendum ad secundum quod est dicere actum dupliciter: aut sicut forma est actus materiae, aut sicut forma est actus compositi. Primo modo actus non est aliquid eius cuius est actus, sed est aliquid additum supra ipsum; secundo modo dicendi 'actum' est actus aliquid eius cuius est actus. Primo modo est dicere quod [entis] in potentia actus est motus; secundo modo est dicere quod ipsa potentia est actus eius quod est in potentia.
Cum motus sit in genere et habeat genus, quaeritur quare non ponit genus suum in eius definitione. Actus enim non videtur poni in sua definitione sicut genus, cum actus sit in omni genere.
Dicendum quod non intendit inquirere veram motus essentiam nec secundum quod est aliquid in se, sed secundum comparationem quam habet ad mobile, ut scilicet per motum possit cognosci mobile. Quia ergo comparatio motus ad mobile est ut motus sit eius actus, ideo definitur motus per actum.
Dubitatur qualiter motus sit actus imperfectus [3.2.201b32], quia imperfecti videtur potentia [et] e converso.
Ad quod dicendum quod ipsum mobile est in potentia ad perfectionem. Sed quia hanc non potest habere nisi per medium quod est motus, est in potentia ad motum tamquam ad medium; hoc est, in potentia ad illum, ut potentia sua extendit se ultra. Ex natura ergo mobilis est quod ille actus sit imperfecte complens et imperfectus.
Quaeritur qualiter motus possit esse actus moventis et mobilis cum sit in mobili.
Dicendum quod ad hoc quod aliquid agat non indiget ut aliquid sit in ipso quod prius non fuit -- hoc enim magis esset recipere et pati -- sed solum indiget ut aliquid fit ex ipso. Et propterea illud quo actu est movens et agens bene potest esse in alio, cum sit ab illo. Motus ergo si significetur inquantum est a movente, sicut significatur per hoc nomen 'motio', est actus moventis.
Sciendum quod ens in potentia est in potentia ad aliquam formam quam non habet. Et quia non potest illam habere nisi per exitum in illam sive per viam mediam, necessario est in potentia respectu viae mediae. Sed esse in potentia respectu viae mediae est habere potentiam non sistentem ibi, sed transeuntem et extendentem ulterius. Quare a primo, mobile quod est in potentia respectu medii et etiam ulterius, respectu actus ulterioris necessario exigit actum incomplete complens ipsum. Unde magis est quod ex imperfectione ipsius mobilis causatur imperfectio motus secundum quod est actus mobilis imperfecti.
Quod autem motus sit ipsius mobilis, manifestum potest esse sic: Motus non est aliud quam potentia mobilis in suam speciem. Tunc etiam si dicamus motum actionem agentis, ipsa potentia non est nisi processus mobilis ad speciem. Et manifestum est quod hoc est ipsius mobilis, quia agens non dicitur actu agens quia recipit aliquid quod prius non habuit, sed quia aliquid habet aliud ab eo quod prius non habuit. Ergo illud a quo est agens actu est motus ab agente. Ex hoc possumus videre quod motus potest esse actus motivi et mobilis, quia inquantum provenit ab agente -- id est, inquantum est passio egrediens ab agente -- sic est agentis actus. Inquantum est in mobili, quia per agens actu fit actu motum, est actus mobilis. Unde cum movens actu recipiat suum mobile actu, erit utrumque actu tale per motum quod est via inter illa ad utrumque comparata.
Sciendum tamen quod motus secundum quod est actus mobilis significatur per hoc nomen 'motus'; secundum autem quod est actus motivi significatur per hoc nomen 'motio' vel aliquid tale.
Dubitatur de hoc quod dicit quod actio non est in agente, nec passio in patiente [cf. 3.3.202a25-31], tamen concretum et abstractum idem videntur significare -- hoc modo, scilicet, quod concretum significat ipsum abstractum in subiecto -- ergo agens significat actionem in agente.
Dicendum quod illud falsum est, scilicet quod concretum significat abstractum in subiecto. Et patet instantia cum dicitur 'urina est sana', quoniam dicitur sana, quia indicat sanitatem. Unde non significat sanitatem in urina, sed alio modo relatam ad urinam, scilicet sicut ad signum. Et similiter agens non significat actionem in agente, sed dicit aliquo modo actionem relatam ad ipsum agens.
Item, aliquando sic arguitur: Actio est causa passionis et motus, ergo non est idem cum illis. Dicendum quod nos utimur hoc nomine 'actio' duobus modis: Uno modo, quia agens cum agit extendit virtutem suam in patiens; et hanc extensionem vocamus, quandoque, actionem; secundum hoc dicimus quod actio non est omnino idem cum motu, sed est causa motus. Alio modo est vocare operationem, consequentem ad virtutem iam extensam, actionem. Et hoc nihil aliud est quam motus. Unde si manus moveat lapidem, sua actio non est nisi positio lapidis in talem locum. Unde si consideretur ista positio prout est ipsius agentis, sic est eius actio; si prout recipitur in patiente, est passio; si vero prout est ipsius mobilis, est motus.
Quoniam autem de natura scientia [3.4.202b30].
Determinato de motu exsequitur de infinito, cuius prima pars est prooemialis, reliqua exsecutiva.
Dubitatur de hoc quod dicit quod si unum elementorum esset infinitum, corrumperet reliquum [3.5.204b28].
Contra: Elementa in suis sphaeris prout constituunt universum non agunt ad invicem. Ergo etsi unum elementum esset infinitum, non corrumperet reliquum.
Dicendum quod elementa in suis sphaeris non agunt ad invicem, hoc non est ex suis naturis propriis, sed ex natura corporis superioris determinantis et ordinantis elementis locum et situm. Unde si poneremus infinitum, non possemus ponere ei talem naturam, quia nec possemus ponere ei continens.
Et quod sit ex natura superiori quod elementa non agunt ad invicem possumus videre. Si enim esset ex naturis propriis, non posset esse nisi ex aequalitate potentiarum. Sed si sic poneremus, adhuc non sequeretur quod non agerent ad invicem. Sit enim calidum dominans et frigidum. Calidum agit in frigidum, ergo patitur a frigido, quia omne agens naturale agit in patiendo [3.1.201a24-25]. Si ergo frigidum agit in dominans, multo fortius aget in aequale.
Dubitatur de hoc quod dicit quod si terra esset infinita, adhuc esset in medio [3.5.205b14-16].
Contra: Si esset infinita, non haberet medium.
Dicendum quod ponere terram infinitam esset ponere duo opposita, quia in hoc quod dico 'terra' tango naturam finitatis, quia gravitatem quae est inclinata ad finitum.
Dicit quod omne corpus sensibile est grave vel leve [3.5.205b26].
Contra: Caelum est sensibile, nec tamen grave nec leve.
Intelligit per 'corpus sensibile' corpus tangibile habens qualitates tangibiles. Ratio huius glossae est quod corpus per se est sensibile, per illum sensum qui sentit differentias corporum -- scilicet, calidum, frigidum, humidum, siccum.
Cum non possumus ponere infinitum esse actu, quaeritur: aut hoc est quia continuum, aut quia continuum naturale, scilicet continuum in materia naturali.
>Videtur quod primo modo non, sic: "Ratio infiniti congruit quantitati," ergo natura quantitatis non repugnat infinito.
Oppositum videtur per multas rationes:
Tum quia in hoc capitulo ostendebat per naturam corporis, non descendendo ad corpus naturale, infinitum non esse. Ex hoc ergo videtur quod negatio infiniti non solum est ex negatione corporis naturalis, sed corporis sive continui inquantum tale.
Quod continuum quia continuum vel corpus quia corpus non possit esse infinitum ostendatur sic. Proposito aliquo corpore, quod solum est in profundo huius corporis non est cum tota materia huius. Haec propositio sic ostenditur: Quod solum est in profundo habet aliquid extra se, quia si nihil haberet extra se, esset in termino, et sic non solum in profundo. Ergo cum sit solum in profundo, habet aliquid extra se; ergo a primo, quod solum est in profundo huius, non est cum tota materia huius. Sed forma huius corporis est cum tota sua materia, ergo non est solum in profundo. Ergo erit in eius termino.
Item, ponere partem non ponendo totum cuius est pars est impossibile. Sed ponere continuum esse infinitum est sic ponere. Quod sic potest ostendi: Si linea est infinita, ergo quidquid ipsa est habet aliquid extra se [3.6.207a7], ergo ipsa linea totum id quod est pars est. Ponere ergo ipsam esse infinitam est ponere partem et non totum ad ipsam.
Item, intelligamus hanc lineam: Partes autem huius non sunt secundum prius et posterius ad unam quantitatem vel unam dimensionem huius, sed simul sunt omnes ad unam quantitatem vel dimensionem constituendam. Et si hoc, unus est actus quantitatis omnium istarum partium. Et si hoc, iste est actus ultimus ultra quem non est alius actus, et sic finitus. E converso est in successivis; non enim est ibi unus actus sed actus multiplicatus et potentia multiplicata. Hanc rationem tangit Commentator super illam propositionem: Continuum "quantum potest esse in actu, tantum in potentia."
Item, concedendum quod actu exsistentia continui contradicit infinito; sed non solum ita est quod continuum in materia prohibeat infinitum, sed simpliciter continuum inquantum huiusmodi. Quid ergo est quod dicit quod ratio infiniti congruit quantitati? Hoc est, quod infinitum, eo modo quo habet esse, habet esse in quantitate.
Supposito ergo quod continuum inquantum continuum non potest esse infinitum extensum actu [3.5.206a8], quaeritur ulterius: Continuum inquantum continuum concedit quantamcumque dimensionem, sicut in fine capituli de infinito. Ergo quantum est de se, continuum est infinitum per appositionem sicut numerus, ergo est infinitum in appositione sicut numerus.
Dicendum quod si intelligamus quantitatem crescere in infinitum, non esset haec infinitas quantitatis secundum substantiam, sed solum esset generatio et fieri ipsius quantitatis, et propterea non est hoc modo quantitatem esse infinitam.
Sed eodem modo videtur tunc quod continuum non dici possit esse infinitum divisione secundum quod infinitum magis conveniat divisioni.
Dicendum quod non est simile, quia in hac signata quantitate sunt aliquo modo dimensiones infinitae, sed in hac signata quantitate non est aliquid per cuius materiam possit fieri crementum in infinitum. Et propterea infinitas divisionis attribuitur continuo et reliqua non.
Verior responsio est haec: Sicut dictum est prius, partes in continuo non sunt ordinatae ab una quantitate ad invicem secundum prius et posterius sed simul. Unde intelligere ordinatam appositionem [unius] post aliam, hoc totum est accidentale continuo. Et propterea, si sic esset infinitas, non propter hoc diceretur infinitum continuum.
De infinito in numero sive in discretis dubitatur sic: In hoc plano sive in hac superficie sunt infinitae figurae, quia qua ratione una et alia. Et sic: Omnis superficies est a natura; natura ergo facit in hac superficie infinitas figuras. Ergo numerus illarum figurarum est infinitus, et ille numerus est sicut in factum esse, ergo infinitum est actu.
[Opiniones]
Ad hoc responsio una quae sic dicit: Licet in hoc numero non sit prius et posterius secundum tempus, immo quantum ad tempus est ille numerus totus simul, tamen in hoc numero est prius et posterius secundum naturam; et non est inconveniens quod infinitum sit dummodo altero istorum modorum habeat prius et posterius.
Immo videtur quod sit inconveniens, quia haec ratio 'quod hoc sit prius et posterius secundum naturam' non prohibet quin ista sint secundum prius et posterius secundum naturam, simul autem secundum tempus omnes partes numeri. Ergo natura faciendo ipsa pertransibat infinita.
Et dicet aliquis quod non est inconveniens quod natura pertranseat infinita quorum unumquodque est in potentia et non in actu [8.8.263b3-5].
Ostendi potest quod est inconveniens, quia quod natura non potest pertransire infinita, hoc est propter magnitudinem dimensionis infiniti. Sed figurarum potentialiter exsistentium dimensio tanta est quanta esset si actu in infinitum esset figurarum actus. Ergo sicut non pertransibit infinita actu exsistentia, sic nec infinita potentialiter exsistentia.
[Responsio]
Dicendum quod omnis infinitas fundatur super aliquod quod est finitum actu, quia cum hoc continuum signatum ubique est continuum, ubique est in ipso figura et linea. In natura ergo finiti radicatur infinitas quaedam figurarum.
Dicendum ergo quod natura potest pertransire haec infinita non in se sed magis in eo, in quo radicatur haec infinitas, quod est finitum; et hoc non est inconveniens. Unde si intelligamus unamquamque figuram in se et non in natura continui finiti, nunquam natura pertransisset ipsas sive fecisset. Et sic aliquo modo in numero potest pertransiri et in facto esse, ita quod non erit ibi prius et posterius in tempore sed solum prius et posterius secundum naturam. In continuo autem, in cuius partibus non sunt prius et posterius secundum naturam, non convenit dicere ipsum infinitum.
Quaeratur si hoc sit propter prioritatem et posterioritatem quae est in numero et non in quanto?
Dicendum quod hoc est propter prioritatem et posterioritatem secundum naturam, licet non secundum tempus possit ibi esse infinitas. Hac ratione quaelibet pars numeri est in potentia respectu ulterioris numeri, et partes sunt ordinatae ad invicem. Et propterea sicut infinitae sunt partes in numero, infinitae sunt potentiae et infiniti sunt actus, et propter hoc non est unus actus sive completa dimensio ultra quam non est alia; immo unicuique actui coniuncta est potentia respectu actus ulterioris. Et quia sic est, propterea est dicere ibi esse infinitum.
Aliter autem est in continuo. Omnes enim partes continui simul sunt in potentia respectu dimensionis totius, ergo per unum actum habent omnes potentiae finiri. Et quia omnes istae potentiae sunt sicut una potentia aggregata, et sic, licet per impossibile ponerentur partes esse infinitae, esset tamen unus actus.
Similiter autem necesse est [4.1.208a27].
Dictum est quod in hoc quarto intendit determinare de duobus quae sunt quasi essentialia motus secundo modo. Cum enim non sint de essentia motus, sunt tamen ei coniuncta sicut locus et tempus. Primo ergo determinat de loco, consequenter de tempore, ibi: "Conveniens" [4.10.217b29]. Pars prima primo determinat de eo quod est locus secundum veritatem; secundo, de eo quod est locus secundum opinionem ut de vacuo.
Pars prima habet partem prooemialem et exsecutivam. Pars prima intendit dicere de quo est intentio et propter quid. De quo, quoniam de loco; et propter quid, quia cum locus sit, non manifestum est quid sit. Propterea breviter demonstrat quod locus est et quod non est manifestum quid sit.
Pars exsecutiva dividitur in duas: Prima pertinet ad hanc quaestionem an sit locus, et terminatur, ibi: "At vero" [4.1.209a3]; secunda, quid sit locus. Pars prima intendit manifestare locum esse.
Sufficientia octo modorum [cf. 4.3.210a14-24] potest sumi sic. Septem modi dicuntur aliquo modo et per diminutionem et per posterius respectu octavi. Est respicere locum ut est quantitas solum, et sic est accidens solum sicut est continentia. Et est respicere ipsum non solum sic sed ut ei coniuncta est potentia loci, et tunc non respicitur solum continentia sed continentia cum causalitate. Et propterea contingit deficere ab eo quod est 'in' proprie dicto secundum quod 'in' proprie dicit solum continentiam loci vel secundum quod dicit circumdans locatum causalitate. Scilicet primo modo: Sic omne quod est circumdans rem et aliud ab ipso penitus illud dicitur continere rem. Ergo si dicatur diminute continens, illud in-quo non dicitur penitus aliud nec proprie idem, ergo partim idem partim aliud, et sic totum et pars. Sed totum et pars dupliciter: vel secundum rem ut totum quantitativum, et sic procedunt duo modi primi; vel secundum rationem ut genus et species, et sic tertius et quartus modus.
Et videtur quod debuit dici quod genus est in speciebus, sicut posuit quod est in specie [4.3.210a19-20], vel quare non. Responsio: Si dicatur quod est in speciebus, sic est totum quantitativum et continetur sub primo modo.
Deficiendo ab eo quod est 'in', secundum quod dicit cum causalitate continentiam, sunt tres modi secundum tres causas secundum quod contingit deficere ab alia.
Quaeritur propter quid non dicit modum respiciendo ad causam formalem.
Dicendum quod si respicimus causalitatem formae et causalitatem loci fere eadem est, et propterea causalitas formalis parum declinat a causalitate loci, et propterea non distinguit ab invicem illa duo. Et similiter sicut locus est ambiens ipsam rem et determinans eam, sic forma. Et sic sunt tamquam eadem locus et forma.
Sufficientia quinque suppositionum [4.4.210b34-211a5], patet sic: Est considerare ad continentiam loci vel ad eius potentiam. Ad continentiam loci est considerare vel universaliter ad continentiam, et sic prima proprietas sive prima suppositio; aut ad continentiam loci per aequalitatem. Et hoc dupliciter: aut indifferenter respiciendo actualem vel habitualem continentiam, et sic secunda suppositio; aut considerando tantum actualem continentiam, et sic est tertia suppositio quae dicit corpus actu esse in loco. Considerando ad potentiam loci dupliciter: aut non comparando ad locatum sed absolute, et sic manifeste inveniuntur in loco sursum et deorsum; aut comparando ad locatum, et sic quinta suppositio.
Dicit quod locus est "separabilis ab unoquoque" corpore signato [4.2.209b27-28, cf. 4.4.211a3], non tamen simpliciter a corpore.
Videtur quod sic: Cum locus sit causa locati, saltem in inferioribus; causa autem non indiget effectu sed e converso, ergo nec locus indiget locato; ergo simpliciter separabile a locato.
Et iterum: Locus est in continente tamquam in subiecto. Ergo cum ipsum continens sit divisum et distinctum a contento, videtur quod esse loci non dependet a contento. Potest ergo locus esse sine contento, et sic vacuum.
Ad primum dico quod duo sunt in loco -- scilicet, potentia et continentia. Si consideratur inquantum continens, sic est quantitas et accidens, et sic non est causa locati, sed per potentiam est causa locati. Unde etsi non indigeat locato inquantum est continens, indiget tamen inquantum potentia.
Ad aliud dicendum quod licet locus sit distinctum a locato, non tamen potest esse sine locato. Verbi gratia: Si intelligamus superficiem aeris circumdantem manum, haec superficies non propter hoc quod superficies locus est, sed propter hoc quod superficies est habens distantiam in suis partibus. Distantia autem non potest esse per nihil, sed per contentum aliquod est distantia partium in superficie circumdante. Unde etsi locus non indigeat locato inquantum terminus est, indiget tamen inquantum terminus continentis est.
Dubitatur quare caelum sit in loco per accidens.
Et videtur littera praetendere quod caelum sit in loco per accidens, quia partes eius sunt in loco per se [4.5.212b12-22].
Contra hoc sic proceditur:
Possumus assignare partes caeli dupliciter: aut partes caeli iuxta se positas, aut partes caeli quarum una est intra aliam, sicut si dividatur totum caelum in novem orbes. Unde si locus partium sit per se, aut intelligendum de his partibus aut de illis. Primo modo non possumus dicere, quia partes illae non sunt continentes se ad invicem; et ipse intelligit de partibus continentibus. Illae partes non sunt continentes se ad invicem, immo quaelibet talis ex una parte est non contenta. Nec de aliis partibus est intelligendum, quia ultimus circulus sive sphaera ultima non erit in loco, quia non habet aliquid extra se continens.
Item, sphaera aliqua inferior movetur, sed non movetur de loco ad locum sed in loco. Eodem modo sicut movetur sphaera inferior quae contenta est, eodem modo sphaera ultima movetur et totum caelum. Sequitur ergo ut videtur: Si eodem modo moventur, eodem modo sunt in loco. Unde non debetur caelo motus, quia [debetur] suis partibus, ut videtur per has rationes.
Ecce ratio quae ostendit quod illi in totalitate sua debetur locus, quia ipsum totum est mobile primum. Ergo ipsum totum non est mobile per accidens, ergo ipsum movetur per se. Ergo si ipsi in totalitate sua debetur motus, ei in totalitate sua debetur locus.
[Opinio Commentatoris eiusque refutatio]
Has rationes concedit Commentator, et dicit quod caelum est in loco per accidens, quia aliqua sua pars est in loco per se. Non dico pars quae sit aliquis de numero orbium, sed pars eius quae est centrum. Et hoc dat intelligere hoc modo: Caelum est aliquid fixum, et fixio sua debetur fixioni et quieti centri. Unde cum centrum sit quiescens, dicimus quod caelum sit quiescens. Sed quies exigit locum, et propterea quia centrum est in loco, ideo caelum. Unde intelligit Commentator quod caelum non habet locum qui continet ipsum et commensuretur suo corpori, sed dicitur habere locum per accidens, quia pars eius quae est centrum habet locum.
Videtur quod sententia sua peccet multipliciter. Est enim dicere uno modo centrum esse partem circuli, alio modo non. Si enim intelligamus per circulum ipsam circumferentiam, tunc centrum non est pars circuli. Sed si dicamus spatium contentum intra, tunc centrum est pars circuli. Quo istorum modorum est caelum circulus? Magis sicut circumferentia si loquamur de quinta essentia. Ergo est dicere centrum non esse partem eius; et si hoc, non dicitur caelum esse per accidens in loco quia centrum sit in loco.
Item, motus caeli est causa quodammodo sicut efficiens motuum inferiorum. Ergo cum in inferioribus sit motus propter quietem, motus caeli erit causa quietis inferiorum, ergo motus in caelo praecedet secundum naturam quietem in inferioribus. Sed cum habet motum secundum locum, tunc habet locum aliquo modo, ergo habet motum prius secundum naturam ante quietem terrae. Ergo non dicetur esse in loco, quia terra quiescit in loco.
Item, videtur quod caelo per se debetur locus, quia circulare secundum quod circulare completum est et perfectum. Perfecto autem non debetur motus de loco ad locum sed motus in loco, sicut habemus ex libro Caeli et mundi. Et si hoc, ei debetur locus.
Item, hoc modo contingit dicere caelum quiescere per accidens, quia terra quiescit.
Et iterum, motus ille magis diceretur esse circa locum quam in loco, si hoc modo diceretur caelum in loco, quia terra. Sed hoc falsum.
Et iterum, est dicere hunc orbem esse hic, demonstrando. Quod dico 'hic' demonstrat locum huius orbis; sed non demonstrat centrum; ergo centrum non est ubi huius orbis. Ergo locus centri non est locus caeli.
Item, nonne est dicere hunc orbem esse hic et hunc non esse hic, sicut orbem Lunae esse hic et orbem Saturni non esse hic sed hic?
[Sententia auctoris]
Omnino videntur hae rationes ostendere quod extra locum elementorum sit aliquis locus in quo est caelum; et haec fuit sententia quam reprobat Commentator.
Et videtur mihi quod illa sententia sit vera et quod debeamus dicere caelum habere locum alium ab elementis, et elementa habere locum; caelum tamen per accidens; elementa, per se. Illud enim habet locum per se quod indiget continente nobiliore se, sicut sunt elementa et elementata. Et propterea in his locus vult semper esse extremum terminum corporis alterius continentis nobilioris, quia nobilius continens vult esse aliud a contento. Sed caelum non indiget aliquo corpore continente, et propterea non indiget loco. Cum ergo habeat locum et non indigeat loco, dicitur habere locum per accidens; nec est eius locus terminus continentis cum non indigeat continente.
Et possumus videre quod haec fuit sententia una quam reprobat. Et redit illud idem ad aliam sententiam quam reprobat, ad illam scilicet quae posuit convexum ignis esse locum caeli. Quia caelum est corpus circulare et completum, essentiale [ei] est continere et habere intra se convexum supra quod sit; sed quia hoc non potest habere nisi cum fuerit in loco circa illud convexum, ex consequenti et per accidens habet locum; illud ergo loci quod est ei essentiale erit inferior pars ipsius convexi contenti. Et hoc intellexit forte ille qui posuit convexum esse locum eius.
Et iam possumus videre simile quod posuit, quod caelum et anima sunt in loco per accidens [4.5.212b12]. Sicut anima essentialiter requirit corpus cum quo coniunctus est locus, et propterea accidentaliter est in loco, ita caelum essentialiter vult continere convexum intra se, et cum hoc adiunctum est esse in loco circa illud convexum, et propterea accidentaliter est in loco. Ita videtur quod debemus dicere caelum esse in loco per accidens.
Duo sunt hic determinanda: unum de immobilitate loci. Similiter quaeratur de loco caeli, cuius cognitio necessaria est ad cognitionem illius.
De primo sic: Si locus sit terminus corporis continentis, et moto continente movetur eius terminus, ergo eius locus.
[Opiniones tres de immobilitate loci earumque confutationes]
Ad hoc vitandum dicitur multipliciter. Aliqui enim dicunt quod per totam sphaeram elementorum diffunditur natura caelestis aliqua sicut lux, et haec manet moto aere et aqua et aliis corporibus motis, et in hac manet locus tamquam in subiecto, moto continente. Et dicunt quod locus manus meae non est terminus aeris inquantum aer, sed magis inquantum habet secum hanc naturam coniunctam. Et propterea manente hac natura manet locus.
Contra hoc, ut videtur, est quod locus per se loquendo est terminus corporis. Sed haec natura non potest esse corpus, quia sic essent duo corpora simul. Et propterea locus non potest esse terminus huius naturae. Et propterea, cum locus sit in corpore continente cuius ipse est terminus, locus non erit in hac natura tamquam in subiecto.
Item, haec natura, diffusa a caelo per mundum, aut continue est in fieri aut in factum esse. Si continue in fieri, et continue novum et novum, ergo continue novus et novus locus. Si est in factum esse, tunc videtur quod circulariter transferatur secundum translationem caeli. Et sic locus esset mobilis. Verbi gratia, ut si virtus solis quam infundit de die, cum non sit eadem hic de nocte sed alibi, verisimile est quod sequatur solem.
Si dicatur quod hoc non sequitur, intelligatur per impossibile quod haec natura revolvatur. Quaeritur ergo utrum locus sit mobilis vel non. Si mobilis, continget hoc impossibile: Quod aliquid est nunc in loco uno et iam in alio, ipso non mutato.
Item, si haec natura sic revolveretur, adhuc moveretur de loco ad locum, ergo sic non deferret locum secum. Et sic videtur quod hoc modo non possit poni immobilitas loci.
Et si diceret aliquis quod locus esset mobilis aliquo modo, quia ex transmutatione continentis corrumperetur locus physicus et generaretur novus, tunc accideret impossibile, quod unum locatum in uno loco nunc iam erit in alio, ipso non mutato -- hoc autem impossibile.
Et diceret forte aliquis locum esse immobilem hoc intelligendum esse de eo quod vere est locus, et quod vera loca sunt loca quattuor elementorum, et quod ipsa elementa quattuor proprie sunt in loco. Et est tale continens immobile, quia elementum secundum se totum non movetur, et propter hoc locus [est] immobilis. Unde si loquatur quis de loco manus vel animalis vel de aliquo talium, non loquitur de eis quae proprie sunt in loco.
Contra hoc sunt duae auctoritates. Dixit enim quod omne mobile secundum loci mutationem est in loco, et quod omne augmentabile [4.5.212b8-9]. Utrumque illorum vult quod corpus animalis sit in loco per se.
Item, locus ignis est concavum caeli; sed concavum caeli movetur secundum suas partes; igitur et locus.
Item, intelligamus per impossibile quod ubi nunc est aer fiat ignis, aqua non mota. Sed terminus aeris nunc est locus aquae, et terminus ignis est locus aquae iam. Ergo habebit locum post locum, ipsa aqua non mutata. Et illa sunt duo opposita. Nec sequitur illud impossibile ex impossibili prius dato, quia duo impossibilia non sequuntur ex uno naturali consequentia.
[De loco caeli]
Antequam loquamur de hac immobilitate, dicamus quid sit locus caeli. Intelligamus convexum caeli. Haec circumferentia est distans undique a centro non per distantiam aliquam propriam sed per distantiam corporis et dimensionem. Debemus ergo scire quod haec circumferentia si consideretur non ut huius corporis terminus est, sed ut est quiddam ambiens, undique habens distantiam a centro, sic est locus universi ut communiter dicamus.
Contra: Partes huius superficei moventur [4.4.211a13], ergo loci partes moventur -- quod est falsum.
Propterea debemus scire quod partes huius superficiei non sunt partes loci secundum hoc quod sunt superficiei, sed ut sic distant a centro, ut dicatur quod haec pars est ex hac parte centri, et haec ex hac. Hoc habito possumus videre cum aliqua pars circumferentiae est in tali respectu a centro, ipsa recedit; et cum advenit alia, tunc habet ipsa adveniens eundem respectum quem habuit pars prior a centro.
Et propterea, si ex tali respectu fiat pars superficiei pars loci, ergo ex eodem respectu pars eadem, ergo pars adveniens et pars recedens sunt eadem pars loci. Cum tamen sint diversae partes superficiei, tamen eundem respectum habent a centro. Debemus ergo dicere quod superficies illa distans undique a centro, inquantum in suis partibus sic distat a centro, locus est. Haec ergo superficies sic dicta profundans se usque ad concavum caeli est locus caeli, et concavum caeli profundans se ad concavum ignis est locus ignis, et concavum ignis profundans se ad concavum aeris est locus aeris, et sic deinceps.
Contra, nonne dictum est quod locus est "terminus continentis" [4.4.212a20-21]? Sed locus, de quo nunc dictum est, non est terminus continentis. Ergo non est locus.
Dicendum quod cum sic definitur locus, definitur locus proprie dictus. Et deficit locus caeli a proprietate loci in duobus: et ex parte potentiae loci et ex parte continentiae. Locus enim qui est terminus continentis, quia continens nobilius est, et propterea habet potentiam et naturam loci per quam potest salvare locatum. Sed cum caelum sit corpus nobilissimum non indiget aliquo nobiliore salvante se.
Deficit similiter a continentia loci; continens enim dicit esse receptivum. Receptivum inquantum est de se dicit esse divisum et distinctum ab ipso recepto et denudatum ab eo -- hoc est, proprie invenitur in loco qui est terminus co