Skip to Site NavigationSkip to main content
This site works best using the most recent versions of Firefox, IE, Chrome, and Safari. Some features of this site may not display properly if you are using an operating system more than 5 years old, or a browser from a similar era.
Loading
Change font: A B Choose the Cantata One font Choose the Dukeplus font
Change style: RRP Accessible Choose default styling Choose accessible styling

The Richard Rufus of Cornwall Project

Preparing Critical Editions of Rufus' Extant Works


Aristoteles

Metaphysica

Translatio Arabica-Latina, Versio Vulgata Liber 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Copyright 2011 © Rega Wood


Variantes (Variants) | Notae (Notes)


Metaphysica 11*

(lambda)

*Bolded Text Quoted by Richard Rufus

[1069a18] |B 327r| |I 171rb| |M 139vb| |N 339ra|
1. Consideratio quidem est de substantia. Quaesita enim sunt causae et principia substantiae. |

[1069a19] |I 171va| |M 140ra| |N 339rb|
2. Quoniam si hoc totum fuerit quasi aliquod universum, [20] substantia est pars primi. Et si est secundum quod aliquid consequitur aliquid successive, tunc etiam | substantia hoc modo est prima, et post hoc quale et quantum.

[1069a21] |I 172ra| |M 140va| |N 339va|
3. Et cum haec non sunt entia | simpliciter praeter illa, sed qualitates et motus, | quia neque album neque rectum dicitur vere quod sunt entia etiam, | similiter invenitur non-album. Et etiam nullum aliorum est abstractum. [25] Et antiqui etiam testantur per hoc quod faciunt; illi enim quaerunt | elementa et causas substantiae.

[1069a26] |N 339vb|
4. Qui vero modo sunt | ponunt substantiam esse universalia; universalia enim de quibus dicunt | esse proprie principia substantiae sunt genera, quia reputatio eorum fuit secundum logicam. | Antiqui autem particularia, ut ignem et terram, sed [30] corpus universale.

[1069a30] |I 172rb| |M 140vb|
5. Substantiae autem sunt tres, quarum una est sensibilis, | et istius quaedam est | aeterna, et quaedam corruptibilis, quam omnes concedunt, ut | plantae et animalia, cuius elementa necesse est | accipere aut unum aut plura. Alia autem est immobilis, et ideo | dicunt quidam quod est abstracta. Et quidam eorum dividunt eam in duo, [35] et quidam eorum posuerunt formas mathematicas in eadem natura, | et quidam mathematicas tantum ex istis.

[1069a36] |I 173ra| |M 141va| |N 340rb|
6. Et sermo de istis duobus est [b1] naturalis, quoniam sunt cum motu, et ista alterius est, cum non habeant unum | principium commune. | Substantia autem sensibilis est transmutabilis. Si igitur transmutatio est | ex oppositis in situ aut ex medio, non ex [5] omnibus oppositis in situ (vox enim non-album), sed |I 173rb| ex contrario, | necesse est ut subiectum sit ei quod transmutatur ad contrarietatem; | contraria enim non transmutantur. Hoc autem permanet, contrarium autem permanet; materia enim tertia est a contrariis. |

[1069b9] |I 173vb| |M 142ra| |N 340vb|
7. Si igitur transmutationes sunt quattuor, aut in quid [10] aut in quale aut in quantum aut in ubi, generatio autem simpliciter est | in hoc, augmentum vero | in quantum, alteratio autem in passiones, translatio autem | in locum, videtur quod transmutationes |M 142rb| non inveniantur nisi in eis quae sunt in unoquoque, | et necesse est ut materia transmutetur, quia potest utrumque. |

[1069b15] |I 174ra|
8. Et quia ens est duobus modis, omne transmutabile transmutatur ex | eo quod est in potentia ad illud quod est in actu ens. Verbi gratia, ex albo in potentia ad | album in actu, et similiter in generatione et corruptione. | Ergo non tantum est possibile ut sit accidentaliter | ex non-ente, sed ex ente, id est ut sint omnia ex ente [20] in potentia et non-ente in actu. |

[1069b21] |I 174rb| |M 142va| |N 341ra|
9. Et hoc est unum quod Anaxagoras ignoravit, et est melius quam quod omnia sint insimul, et est etiam | mixtio Empedoclis, |B 327v| et hoc Anaximandri. Et sicut | dixit Democritus, |M 142vb| omnia fuerunt nobis in potentia, in actu autem non, | quousque invenientur admisceri cum |I 174va| materia.

[1069b24]
10. Et omnia quae transmutantur habent materiam, [25] sed diversam. Omnia |I 174vb| igitur |M 143ra| aeterna, scilicet omnia quae sunt ingenerabilia | et moventur secundum translationem, habent materiam, sed non generatam, sed |N 341rb| ex ubi ad ubi. |

[1069b27]
11. Et dubitandum est in hoc, et dicendum ex quo non-ente fit generatio; | non-ens enim tripliciter dicitur. Si igitur fuerit in potentia, sed non ex qualibet potentia, | sed alterum ex altero. Et non sufficit etiam ut omnia sint insimul, [30] quia differunt in materia. Et si non, qua de causa sunt infinita, non unum? Intelligentia enim una est. Si autem materia etiam fuerit una, | et illud erit in actu quod materia fuit in potentia. |

[1069b33] |I 175rb| |M 143rb| |N 341va|
12. Causae igitur sunt tres, et principia tria, quorum duo sunt contraria, | quorum unum est forma, et alterum privatio, et tertium materia. [35] Et post ista neque materia fit neque forma, | sed illa duo alia. Omne enim quod transmutatur transmutatur ex [1070a1] aliquo in aliquid. |M 143va| Illud autem a quo transmutatur est motor. Transmutabile autem est | materia. Illud autem ad quod transmutatur est forma. Et processus est in infinitum, si | cuprum non tantum fuerit rotundum, sed etiam | cuprum et rotundum necesse est ut praecedat.

[1070a4] |I 175va| |M 143vb|
13. Et post ista quia unumquodque substantiarum fit [5] ex eo quod est conveniens ei in natura; naturalia enim sunt substantiae, et | illa alia residua aut sunt artificialiter aut naturaliter aut casu. | Ars igitur est principium in altero, natura vero | est principium per se; homo enim generat hominem. | Causae autem residuae sunt privationes alterorum istorum.

[1070a9] |I 176rb| |M 144va| |N 342ra|
14. Sunt autem substantiae tres. Una est |N 342rb| materia, [10] et est hoc secundum quod videtur, quoniam illud quod est secundum contactum et non secundum ordinem est | materia et subiectum. Natura autem est hoc, et | etiam tertium istorum quod est uniuscuiusque, | ut Socratis et Scalibei, quoniam in unoquoque intentio huius rei | non est nisi substantia composita, ut forma domus nisi [15] ars esset. Non esset etiam generatio et corruptio istorum nisi alio | modo sunt entia et non-entia sine materia et | sanitate et omne quod est per artificium, sed est per causam in eo quod est per naturam. |

[1070a18] |I 177rb| |M 145va| |N 342vb|
15. Et ideo non fecerunt male illi qui posuerunt formas, | quia si fuerint alio modo, sunt omnia quae exsistunt secundum naturam. Sed ex istis, ignis, caro, os, caput, [20] omnia sunt materia. Et haec substantia est illud quod est maius valde, et illud postremum et indivisibile. |

[1070a21] |I 177va| |M 145vb| |N 343ra|
16. Et causae moventes sunt quae prae|I 177vb|cedunt tantum. | Haec autem quasi universalia sunt insimul; si enim homo est sanus, tunc | sanitas et homo sunt insimul, et figura sphaerae cupri et | sphaera cupri sunt insimul.

[1070a24]
17. Si autem aliquid remanet in postremo, quaerendum est de hoc. [25] In quibusdam enim non est impossibile. Verbi gratia, si anima est talis dispositionis, non | tota, sed intellectus; tota enim forte impossibile. |

[1070a27] |I 178ra| |M 146rb| |N 343rb|
18. Manifestum est igitur quod nullo modo indigemus propter hoc ut formae sint; homo | enim generat hominem quod est unum. Unde homo ex hominibus, |B 328r| et secundum hoc | in artificiis; ars enim medicinae est ratio sanitatis. |

[1070a31] |I 179rb| |M 147va| |N 344rb|
19. Et principia sunt rerum diversarum et causae, et sunt | sicut homo debet dicere universaliter omnia eadem proportionaliter. | Et debet homo dubitare |I 179va| utrum | materia et elementa substantiarum et relationum et [35] omnium praedicamentorum sint similiter eadem. Sed est inconveniens si principia sunt eadem, | substantia autem et relatio erunt ex eisdem, ex eo [b1] quod hoc non erit ens, quoniam invenitur extra substantiam | et illa alia aliud universale et elementum quam illud quod est | elementum eis. Et etiam neque substantia est elementum rerum relativarum, | neque istae etiam substantiae.

[1070b4] |I 179vb| |M 147vb|
20. Et etiam quomodo est possibile ut omnia [5] elementa sunt eadem? Nullum enim elementorum possibile est ut sit | et illud quod est compositum ex elementis unum. Verbi gratia, ut A sit B quoddam. |

[1070b7] |I 180ra| |N 344va|
21. Neque etiam ex elementis intellectis, ut de uno aut de ente; | haec enim duo exsistunt in omni composito, et nullum | eorum est substantia aut |M 148ra| relatio, sed necessarium. |

[1070b10] |I 180rb| |M 148rb| |N 344vb|
22. Elementa igitur omnium non sunt eadem. Et sunt, sicut dicimus, eadem uno modo, | et non sunt alio modo. Ut elementa corporum, quod est autem sicut forma | calidum, alio autem modo frigidum privatio, materia autem | illud quod est in potentia haec duo primum per se. Substantia vero est ista et | quae sunt ex istis, quorum sunt haec principia, et si aliquid sit unum ex calido et frigido, [15] ut caro et os; quod enim fit necesse est ut sit aliud ab illis. | Istorum autem haec sunt elementa et principia, aliorum autem alia. Ut autem dicatur sic in omnibus |I 180va| non est eis, sed aequare oportet | comparationem, ut si aliquis diceret quod principia sunt tria, scilicet forma et | privatio et materia, sed quodlibet istorum est diversum [20] in unoquoque generum. In colore album, nigrum, superficiem planitiem. | Obscuritas, lumen, aer, et ex istis dies et nox. |

[1070b22] |I 180vb| |M 148vb| |N 345ra|
23. Et quia causae non tantum sunt in eis quae fiunt, sed ea quae sunt | extrinsecus, manifestum est quod principium et elementum diversa sunt. [25] Quod autem movet aut sistit est quasi aliquod |I 181ra| principium. Elementa igitur secundum aequalitatem comparationis quae est | secundum convenientiam tria sunt, causae autem et principia sunt quattuor. | Et aliud alii est causa prima etiam secundum quod est movens aliud. | Sanitas, infirmitas, corpus; quod movet medicina. Forma non ordinatur | sicut illud; quod movet artem aedificator. |

[1070b30] |I 181rb| |M 149ra| |N 345rb|
24. Movens autem in rebus naturalibus | homo hominis. In eis autem quae sunt ex cognitione forma est aut suum | contrarium. Quapropter causae aliquo modo sunt tres, sicut et quattuor; | medicina enim est aliquo modo sanitas, et ars aedificandi forma domus, | et homo |M 149rb| generat hominem. Et quod est extrinsecum ab istis, [35] quod est principium omnium. |

[1070b36] |I 181va|
25. Et quia quaedam res sunt abstractae, et quaedam non abstractae, illae sunt substantiae. [1071a1] Propter hoc inveniuntur istae causae; praeter enim substantias | non inveniuntur passiones et motus eorum. Et post hoc erunt ista |M 149va| | anima forte et corpus aut intellectus aut desiderium in corpore. |

[1071a4] |I 182ra| |M 149vb| |N 345va|
26. Et etiam alio modo principia proportionaliter sunt eadem, ut [5] potentia et actus. Sed haec sunt rerum diversarum diversa et | modis diversis; in quolibet enim invenitur idem quandoque in actu, | quandoque in potentia, ut vinum aut caro aut homo cadunt. | Ista etiam in causis |B 328v| praedictis; forma enim est in actu | cum fuerit abstracta, et quod ex utroque est et privatio, ut [10] obscuritas aut infirmus. Et in potentia materia, et hoc est | possibile ut recipiat utrumque. Et alio modo diversum in actu et in potentia, | in qua non est materia una et cuius | forma non est eadem, sed diversa, ut sunt elementa causae hominis, scilicet | ignis et terra sicut materia, et forma propria, etiam [15] aliud extrinseco, ut pater, et extra ista sol et | orbis declivis, cum non sit materia neque forma neque privatio neque | aequale in specie etiam, sed motor.

[1071a17] |I 182rb| |M 150ra| |N 345vb|
27. Et etiam considerandum est quod quaedam | sunt quae possumus dicere universaliter, et quaedam quae possumus dicere particulariter. Et prima |I 182va| principia | habent materiam quae est in actu, hoc est prius, et aliud in potentia. Et illa [20] universalia non sunt, quoniam quod est individui est istius individui; | homo enim est hominis universaliter, sed | nullus Chilus neque filius, et ideo te pater | tuus. Et hoc B ad hoc B, universaliter autem B ad B simpliciter; | formae et enim substantiarum aliae sunt [25] causae aliorum. Et elementa, sicut dictum est, ea quae non sunt in eodem genere | ex coloribus et contrariis et substantiis et quantitate praeter ea quae conveniunt, | et quae sunt in eadem forma |M 150rb| et differunt secundum formas. Sed | quodlibet singularium est aliud, et materia et forma et illud quod movet, | quamvis non sint idem universaliter. |

[1071a30] |I 183ra| |M 150va| |N 346ra|
28. Quoniam autem quaestio nostra quae sunt principia et elementa substantiae et relationis et quantitatis, | utrum sint eadem aut diversa, manifestum est quod sunt quae dicuntur multis modis | in quolibet. Et cum dividantur, non sunt eadem, sed diversa, | praeter illud quod est sic in omnibus etiam. Sic autem sunt eadem secundum aequalitatem comparationis | forma, movens. Et sic etiam [35] causae substantiarum sunt sicut similia eorum omnium, quae auferuntur cum illa auferuntur, et | etiam primum in perfectione. Et sic aliud prima omnia quae sunt | contraria, quoniam ista non sicut genera dicuntur neque multis modis, [b1] et etiam materia eorum.

[1071b1] |I 183va| |M 150vb| |N 346rb|
29. Quae autem sunt principia sensibilium | et quot et quomodo sunt eadem et diversa dictum est. | Et quia substantiae sunt tres, quarum duae sunt naturales, et una | est immobilis, loquendum est de ista. Et narrandum est quod |M 151ra| necesse est [5] aliquam substantiam aeternam non mobilem esse. Substantiae enim praecedunt omnia entia. | Si igitur omnes substantiae fuerint corruptae, omnia entia erunt corrupta. Sed est impossibile ut | motus fiat aut corrumpatur; semper enim fuit. Neque tempus etiam, | cum sit impossibile prius et posterius esse si tempus non fuerit. [10] Motus ergo secundum hunc modum continuus est sicut tempus; aut enim erit idem, aut passio motus. | Sed motus continuus non invenitur nisi in loco, et ex istis, circularis. |

[1071b12] |I 184ra| |M 151rb| |N 346va|
30. Sed si fuerit substantia movens aut agens et nihil agit, | non erit motio; possibile enim est quod illud quod est in potentia non | agat. Et si non, nihil prodest ponere substantias aeternas, [15] ut dicentes formas, nisi in eis sit principium quod potest | transire. Sed hoc non sufficit, neque aliud etiam | extra formam; si enim non |B 329r| sit, |I 184rb| motus non fuerit. | Neque si egerit, et substantia eius fuerit potentia; non enim erit | motio aeterna, quoniam quod est in potentia possibile est ut non sit ens. [20] Necesse est igitur ut tale |M 151va| principium sit substantia quae est actio. Et etiam oportet ut | illae substantiae sint entes extra materiam, cum necesse est ut sint aeternae. | Si etiam aliud fuerit aeternum, actio est. Quamvis hic sit quaestio; | aestimandum enim est quod omne agens habet potentiam qua potest, et | non omne quod potest per potentiam agit. Unde potentia videtur prior. [25] Sed tamen quamvis sit sic, nullum quidem entium erit ens, cum sit possibile | ut sit et non sit ens. Quamvis secundum loquen|N 346vb|tes in divinis | generantes mundum ex nocte dicunt, et naturales dicentes quod | omnia fuerunt insimul, impossibile est ut sint eadem omnibus. | Et si non, quomodo moventur, si non habent in actu causam? [30] Materia enim substantia carpentarii impossibile est ut moveatur per se, sed carpentarietas. Neque sanguis menstruus | neque terra, sed semina et sperma. Et ideo | quidam ponunt separationem, ut Plato et Leucippus; | dicunt enim motum esse aliquid. Sed quare | non dicunt neque causam; nihil [35] enim movetur, sed oportet ut semper sit aliquid sicut modo est. Aut naturaliter fit | aut violente aut ex alio. Et post qui est primus? Multum enim differt. |

[1071b37] |I 184vb| |M 152ra| |N 347ra|
31. Neque etiam possibile est Platoni |I 185ra| [1072a1] dicere, qui multotiens aestimabat quod principium est illud | quod movet se; anima enim, sicut dixit, est in postremo cum caelo. |

[1072a3]
32. Quoniam autem potentia prior est actu in aestimatione |M 152rb| | quodammodo recta et quodammodo non recta, dictum est quomodo. Quoniam vero [5] actus est prior testatur Anaxagoras; intellectus enim est actus. | Et etiam Empedocles ponit amicitiam et litem. Et etiam ponentes | motum esse semper, ut Leucippus; | fovea enim et nox sunt infinita. Sed eadem semper sunt, aut secundum reciprocationem aut alio modo, | si actus est prior potentia.

[1072a9] |I 185rb| |N 347rb|
33. Si igitur idem est semper et circulariter, necesse est ut agat sic per se |B 329v| et sic per alterum. Caelum igitur primum est aeternum. |

[1072a10] |I 185va| |M 152va|
34. Si igitur idem semper fuerit circulariter, oportet aliquid semper esse permanens quod agat unam actionem consimilem. Et si | generatio et corruptio sit, oportet aliud esse quod agat | multis modis. Ergo necesse est | ut agat per se secundum hunc modum, et alio modo secundum alium modum. Et necesse est ut illud sit aut alio modo aut | primo modo, et illud etiam est [15] causa sui ipsius aut alterius. Primum igitur et melius; illud | enim fuit causa ut semper sit secundum eandem dispositionem consimilem. Causa autem ut sint plures modi iam fuit alia. | Semper autem est et plures modi utrumque. Et manifestum est quod | motus non sunt sic. Quomodo igitur quaerenda sunt principia, | et si non secundum hunc modum? Secundum alium modum possibile est ut omnia sint ex [20] nocte, et ut etiam sint insimul et ex non-ente. Et | ista igitur non deficiunt; |N 347va| aliquid enim semper movetur motu non-quiescenti, scilicet | quod secundum circulationem. Et hoc manifestum est non tantum potestate, sed et actu. | Primum igitur caelum est aeternum.

[1072a23] |I 186ra| |M 152vb|
35. Est quidem igitur quod movet cum non movetur. | Et quia etiam est |N 347vb| motum et etiam motor, et medium. [25] Aliquod est movens cum non movetur. |

[1072a26] |I 186rb| |M 153ra|
36. Et movet sicut movet desideratum et intellectum, cum non movetur. | Et principia istorum eadem sunt. Et desideratum est | sensus qui distinguit. Et primum affectatum quod est sensus et desideratum magis, | quia aestimatur proprie esse magis, et non aestimatur quod desideramus. |

[1072a30] |I 186vb| |M 153va| |N 348ra|

37. Principium autem est imaginatio per intellectum. In|N 348rb|tellectus vero est ex intellecto. Et intellecta sunt | allastogia ultima per se et singulariter, et ex istis substantia est prima, | et ex hoc simpliciter quod est in actu. Unum autem et | simpliciter1 non sunt idem; hoc enim significat mensuram, simpliciter | autem significat quomodo. Et etiam illud [35] quod eligitur per se in unitate elementorum et est valde nobile, [b1] cum primo acquiritur. Quoniam autem in | non mobilibus invenitur propter quid, hoc demonstrat divisio; propter quid enim invenitur alicui et huic, | et hoc quidem ex eis est ens, hoc autem non-ens. Movet igitur sicut amatum. | Per motum autem movet illa alia.

1Rufus, SMet 11.8.E3: “Consequenter dicit quod ‘unum’ et ‘simpliciter’ non significant idem. ‘Unum’ enim significat mensuram secundum modum famosum eius; ‘simpliciter’ autem significat quomodo, hoc est modum <modus TV> rei, cum sit <add. seu antic. ad V> adverbium” (S 125rb, T 198, V 96ra-96rb).


[1072b4] |I 187va| |M 154rb| |N 348va|
38. Si igitur aliquid movetur, possibile est [5] ut sit diversarum dispositionum. Igitur si allatio et prima actio qua | movetur fuerit, possibile est ut locus sit diversis dispositionibus, | et quod in substantia non est diversitas. Et quia illud quod movet ipsum est immobile, | cum est ens in actu, impossibile est omnino ut sit secundum aliam |I 187vb| dispositionem. Et allatio | est prima transmutationum, et est quae est secundum circularitatem, [10] et hoc est motor istorum. De necessitate igitur invenitur principium. Etiam quod est de necessitate | sit principium. Necessitas autem dicitur secundum hos modos. | Quaedam igitur est violente, quia est extra naturam, | et quaedam impossibile est ut sit simpliciter alio modo quam sit. | Caelum igitur et natura continua sunt sic per principium. |

[1072b16] |I 188ra| |M 154va| |N 348vb|
39. Voluptas enim est actio illius etiam. | Et ideo vigilia et sensus et intellectus sunt voluptuosa. Spes | autem et rememoratio sunt propter ista. Intelligere autem quod est per se est | illi|I 188rb|us quod est nobilius per se, et quod est maius est illius quod est maius. Et quod [20] intelligit se. Est intellectus per acquisitionem intellecti; sit enim intellectum | quando intelligit. Intellectus igitur et intellectum idem; | recipiens enim intellectum et substantiam est intellectus, et non intelligitur nisi | cum habet. Aestimatur igitur quod intellectus |M 154vb| est illud divinum magis quam hoc. | Desideratum autem est aliquid valde nobile et voluptuosum. Si igitur [25] deus semper est sicut nos in aliqua hora, hoc est mirum. Et si magis, | magis mirum. Est quidem sic. Et est vita. Quia actio | intellectus est vita, et illud est intellectus | per se, et habet vitam nobilem et semper aeternam. | Deus igitur est unus aeternus in fine nobilitatis. Ergo est vita et est continuum [30] aeternum. Hoc quidem est deus. |

[1072b31] |I 189ra| |M 155rb| |N 349rb|
40. Omnes autem qui aestimabant aestimationem Pythagoricorum et Achilli | quod bonum et nobile non est in primo, quia | causae plantarum et animalium sunt principia, | et quod bonum et perfectum |B 330r| sunt in eis quae sunt ex istis, non verum reputant; [35] semina enim sunt ex aliis praecedentibus perfectis. [1073a1] Primum autem non est |M 155va| semen, sed aliquid perfectum. Verbi gratia, quod |N 349va| | hominem oportet esse ante sperma, non illud quod fit ex hoc, | sed alius ex quo fit semen.

[1073a3] |I 189rb|
41. Quoniam autem aliam substantiam aeternam non mobilem abstractam a sensibilibus esse [5] manifestum est hoc modo. Et iam declaratum est | hanc substantiam non habere aliquam magnitudinem, sed neque partem | neque divisionem habet. Movet enim in tempore infinito. Nullum autem | finitum habet potentiam infinitam. Omnis igitur magnitudo | aut finita aut infinita. Et ideo non erit in magnitudine finita neque infinita, quia [10] magnitudo infinita nulla est. |M 156va| | Et etiam manifestum est quod non patitur neque transmutatur; omnis enim motus post locales sunt. | Haec igitur manifesta sunt esse talia. |

[1073a14] |I 190va| |N 350rb|
42. Utrum autem ponenda est substantia talis una aut plures, [15] et quot sunt? Et non debemus occultare sermones aliorum, sed dicere | iudicia eorum; nihil enim manifeste dixerunt in multitudine. | Sententia enim de exemplaribus | non habet perscrutationem propriam omnino; | dicentes enim exemplaria dicunt ea esse numeros. De numeris autem quandoque [20] dicunt eos esse infinitos, et quandoque usque ad decem. | Quare autem multitudo numerorum est sic nihil | dixerunt demonstrationum. |

[1073a23] |I 190vb| |M 156vb|
43. Nos autem dicamus de substantiis divinis; principium enim et | primum entium non movetur neque essentialiter neque [25] accidentaliter, et movet et facit primum motum aeternum etiam. | Cum igitur motum necesse est ut moveatur per aliquid, | primus autem motor non movetur per se, et motus aeternus fit | per motorem aeternum, et unus per unum, et nos videmus quod | praeter motum totius simplicem, de quo dicimus |N 350va| moveri [30] a substantia non-mobili, alios motus | aeternos qui sunt erraticorum (corpus enim circulare est aeternum sine quiete; | hoc quidem declaratum est in naturalibus), necesse est | igitur ut unusquisque istorum motuum fiat per aliquid quod non movetur per | se et per substantiam aeternam; natura enim stellarum est aeterna etiam. [35] Et cum motor est aeternus etiam et ante motum, | necesse est ut illud quod est ante substantiam sit etiam substantia. | Manifestum est igitur quod necesse est ut substantiae sint secundum numerum illorum, | et quod sint aeternae naturaliter et immobiles per se, et quod sint sine magnitudine |M 157ra| [b1] propter causam praedictam.

[1073b1] |I 191ra|

44. Quoniam autem substantias esse, | et earum haec est prima, haec autem secunda secundum ordinem | motuum stellarum, manifestum est. Multitudo autem | motuum scienda est a propria philosophia mathematicorum; [5] ista enim utitur scientia de | substantia mobili2 sensibili, sed aeterna. | Illa autem non utitur scientia de substantia omnino, sicut de numeris et de | mensura omnino. Quoniam autem motus erraticarum plures sunt, | manifestum est et eis etiam qui parum conside|I 191rb|rant; unaquaeque enim [10] stellarum erraticarum videtur moveri plus uno motu. |

2Cf. Rufus, SMet 11.11.E1: “Consequenter dicit quod numerum motuum oportet nos scire sed non ex hac scientia – non enim est proprium huius scientiae – sed ex astrologia. Ipsa enim considerat de substantia sensibili et <om. SV> incorruptibili mobili” (N 234rb, S 126vb, T 241, V 100rb).


[1073b11] |I 192ra| |M 158ra| |N 351rb|
45. Quot autem sunt dicamus secundum quod dixerunt | quidam mathematicorum, ut aliquo modo imaginetur | aliquam multitudinem terminatam. Et quod relinquitur | quaerendum est a nobis aut ab eis qui inquisierunt de hoc, [15] si aliud apparuerit ab eo quod dictum est modo, | quamvis sit |B 330v| perscrutandum de duabus sectis, et concedendum sermones illius qui magis perfecte perscrutatus est. | Oditius vero ponit motum utriusque solis et lunae | in tribus sphaeris, quarum prima | est |I 192rb| stellarum non erraticarum. Secunda quae est [20] in medio signorum. Tertia autem quae declinat | in latitudine signorum, et illa in qua luna movetur magis | declinat in latitudine quam in qua exsistit sol. |

[1073b23] |I 192va| |M 158rb| |N 351va|
46. Stellarum autem erraticarum unaquaeque |M 158va| est in quattuor sphaeris, et | earum prima et secunda sunt illa eadem. [25] Illa autem quae non est erraticarum et defert omnes per suum motum | et illa quae est ordinata sub ista, cuius motus est in | medio signorum, communes sunt omnibus. | Tertia autem, quae est omnibus, poli eius sunt in illa quae est medii | signo|I 192vb|rum sphaera. Motus autem quartus movetur [30] ad medium istorum. Et poli tertiae sphaerae | aliarum quidem stellarum est propria, Veneris autem | et Mercurii una.

[1073b32] |I 193ra| |M 158vb| |N 351vb|
47. Kilonius autem in positione quidem | sphaerarum convenit cum Oditio. | In multitudine autem in Iove quidem et [35] Saturno convenit. In sole autem et | luna videtur ponere duas sphaeras | additas, si aliquis voluerit dare apparentia, erraticarum | autem uniuscuiusque una. Necesse est igitur, quoniam stella non movetur per suum corpus, sed movetur in sphaera, si [1074a1] omnes congregentur secundum quod dant apparentiam in unaquaque erraticarum, ut sint | aliae sphaerae pauciores eis quae revolvuntur gyrative | et revertunt primam | sphaeram ad suum situm semper eundem, quae est stellae ordinatae sub ea; haec enim [5] tantummodo possunt esse motus erraticarum. | Sphaerae igitur in quibus movetur quaedam sunt octo, | et quaedam vigintiquinque. Et ex istis non oportet | gyrative in eis moveri quae moventur in eis faciliores earum tantum. Quae autem moventur motu | gyrativo duarum primarum sunt [10] sex et quattuor. Postremarum erunt sexdecim. Numerus igitur omnium | quae moventur et quae movent istas motu gyrativo sunt |I 193rb| quinquaginta | et quinque. Si autem nullus addat quae diximus lunae et soli, | omnes sphaerae erunt quadraginta et septem. [15] Multitudo igitur motuum | sit tanta. |

[1074a15] |I 193vb| |M 159rb| |N 352ra|
48. Necesse est igitur reputare quod principia immobilia | et sensibilia sunt huius numeri. Quod autem est | necessarium dimittendum est fortioribus. Si autem non | aestimant quod motus omnino non est conveniens motui stellae, | et ratio etiam dat quod aestimandum quod omnis natura et omnis substantia in qua passio non exsistit et est per [20] se invenit dispositionem meliorem, non | erit igitur alia natura omnino nisi ista. Immo necesse est quod |M 159va| | numerus substantiarum sit iste, quoniam si alia fuerint, movebunt | igitur, quia sunt perfectio motus, sed | impossibile est ut alii motus sint a praedictis. Et aestimandum est hoc de [25] motis, quoniam si omnis motus est propter rem motam, | et omnis motus est per aliquem motorem, nullus | motus est omnino propter se neque propter alium motum, sed | propter stellas, quoniam si motus esset propter motum, necesse est ut ille | sit propter alium. Et cum impossibile est ut illud quod est [30] in perfectione |B 331r| sit infinitum, et omnis motus est corporis divini corporum | quae moventur in caelo.

[1074a31] |I 194rb| |M 159vb| |N 352rb|
49. Quoniam autem caelum est unum manifestum est, | quoniam si plures caeli fuerint, erunt sicut homines. Si autem | principium unius omnis est unum, |M 160ra| et fuerit numero unum plura et aliud. Numero | multum habet materiam; sermo enim unus qui est idem est etiam plures, ut sermo [35] hominis, Socratis autem unus. Quod autem est essentia prima non habet | materiam, quia est perfectio. Primus igitur motor qui non movetur est unus ratione et numero. Motor igitur motus | continui oportet semper ut sit unus tantum. Ergo unum est caelum tantum. |

[1074b1] |I 194va| |N 352va|
50. Et accepta sunt ab antiquis valde aliqua quae sunt | in posterioribus sicut fabulae, quoniam ista sunt dii, | et quod deus continet omnia |M 160rb| naturalia. Alia autem similia sunt | fabulis [5] propter usum legum et illud quod est bonum hominibus. | Et ideo dicunt quod ista sunt similia quibusdam aliis animalibus, | et alia similia istis non convenientia | dictis. Si igitur aliquis distinxerit ex istis, et accepit primum tantum; | opinabantur enim quod primae substantiae sunt dii, [10] et secundum quod oportet, cum iam dictum sit multotiens in | eo quod est possibile cuilibet artificio et philosophiae, et etiam | corrumpuntur. Et istae sententiae eorum remanent usque modo quasi reliquiae. |

[1074b13] |I 195ra| |M 160va|

51. Sententia autem patrum praecedens omnia est haec, | quantum declaratum est nobis ex illa, et est intellectu tantum. [15] Et in eo sunt plures dubitationes; videtur | enim esse ex apparentibus ut sit valde divinum. Quomodo autem est tale | valde est |I 195rb| difficile. Quoniam si nihil intelligit, quid | est illud nobile quod est ei? Non enim est ei nisi sicut dormienti. | Et si intelligit, habet3 alium dominum, quoniam hoc [20] intelligere non est substantia eius, sed potentia in eo. Non erit igitur substantia nobilissima, | quia nobilitas non inest ei nisi quia intelligit. Et etiam si | substantia eius est intelligentia, est igitur aut sui ipsius | aut alterius. Et si alterius, quid est illud quod est unum et non aliud? Aut utrum | non est differentia omnino intelligere bonum |N 352vb| aut |M 160vb| quodcumque? [25] Impossibile est ut sit intellectus in diversis; manifestum est enim quod ipse | intelligit intellectum valde divinum et valde nobilem. Et non transmutatur; | transmutatio enim est ad malum, et quod est tale est aliquis motus. | Et primo si non intelligit, sed est potentia, necesse est | ut consecutio intelligendi inducat ei lassitudinem. Et postea manifestum est [30] quod valde nobile erit aliud ab intellectu et intellecto; | intelligere enim tunc erit eius quod habet intelligere vilius. | Et si ita sit, oportet fugere ipsum; non videre enim quaedam est nobilius et melius | quam videre. Nobilius enim non intelligit. Ergo intelligit se, | cum sit fortis,4 et ipse intelligit intelligere. [35] Sed ipse videt semper quod alterius est scientia, et si sensus et | aestimatio et intelligere sui ipsius accidentaliter, et etiam si | intelligere et passio sunt aliud et aliud. Cum igitur erit bonitas, | quoniam essentia intelligendi non est eadem et passio. Sicut in quibusdam scientia est scitum, [1075a1] quoniam et in rebus intellectis substantia est sine |M 161ra| | materia et quod est per essentiam, et in essentialibus autem res est | ratio et intellectus. Intellectum enim non est aliud | ab intellectu. Omne igitur quod non habet materiam est idem; |B 331v| [5] intelligere enim et passio est etiam idem. Remanet quidem dubitatio si intellectum est compositum, | quoniam |I 195va| si transmutatur in partibus totius. Aut | non dividitur omne quod non habet materiam, ut intellectus humanus. | Et quod est compositus de bonitate | in hoc est secundum hunc modum, sed nobile in aliqua re est omne et est aliud, [10] et secundum hanc dispositionem intelligere est per se in omni saeculo. |

3Cf. Rufus, SMet 11.13.E1: “Si intelligit aliud a se et extra se, et intelligit in actu, habebit igitur alium dominum supra se; illud enim intellectum quod est aliud <alius V> a se, quia est intellectum, est perfectio eius” (N 236rb, S 128ra, T 283, V 99rb).
4Cf. Rufus, SMet 11.13.E1: “Si igitur nobilius est ut non intelligat illa vilia, neque etiam <om. S> intelligit <intellexit V> nobilius se, quia nihil est nobilius eo, neque <in V> etiam aeque nobile, quia nihil est tale, intelligit igitur se tantum, cum sit fortis <solus NT>, ut dicit, hoc <praem. et NT> est, cum intellectus eius sit <om. S> nobilior omnibus aliis intellectibus <om. V>” (N 236rb-236va, S 128ra, T 286, V 99va).


[1075a11] |I 196va| |M 162ra| |N 353va|
52. Et perscrutemur etiam quomodo in natura totius | bonum et nobile, utrum sit aliquid distinctum | per se aut per |M 162rb| ordinem. Aut in utroque modo, ut in exercitu. | In civitate enim est bonum et in duce exercitum. Et iste magis; [15] iste enim non est propter ordinem, sed ille propter istum. | Omnia enim ordinata sunt insimul aliquo modo, sed non ordine consimili. Sunt natantia | et volantia et plantae, sed tamen non sunt in tali dispositione in qua non comparantur | ad invicem omnino. Immo aliquid; | omnia enim ordinata sunt ad invicem in respectu alicuius. Sed quemadmodum liberi domus [20] raro licentiantur ad faciendum quicquid comprehendunt, sed omnes actiones eorum aut plures sunt | ordinatae. Servientes autem et lupi in pauco | communicant illis in actione, et maior pars a|I 196vb|ctionum istorum est quocumque quolibet et qualibet; | principium enim utriusque quolibet est tale sicut natura.

[1075a23] |I 197rb| |M 162vb| |N 353vb|
53. Et ego dico eis quod omnes coguntur ad | dividendum iudicium, et quod alia huius dispositionis in quibus communicantur [25] omnia in toto. Oportet enim nos non ignorare omnia impossibilia contingentia, et quae | impossibilia sunt de sermonibus aliorum, et quod illud quod dixerunt non derisorie dixerunt, | et in quibus est pauca dubitatio; | omnes enim faciunt omnia ex contrariis. Sed non | recte |M 163ra| faciunt neque in omnibus neque [30] in quibus sunt ex contrariis; contraria enim non patiuntur | ad invicem. Nos autem dissolvamus hanc quaestionem sermone necessario aliquod tertium | esse. Et si posuerunt alterum contrariorum esse materiam, sicut | ponunt non-aequale aequalis, et unum multitudinis, hoc etiam dissolvamus | tali modo; una enim materia nullo modo est contraria. [35]

[1075a35] |I 197va| |M 163rb| |N 354ra|
54. Et etiam mendacium est acquisitum in omnibus praeter in uno; malum enim | per se est unum elementorum. Alii autem non dixerunt malum | et bonum esse principia, quamvis in maiori parte in omnibus bonum est principium. | Et quidam eorum dicunt quod hoc est principium bonum, sed non |I 197vb| simpliciter [b1] dicunt quod bonum est principium quasi perfectio aut quasi movens aut quasi forma. | Et Empedocles etiam dicit modo impossibili; ponit enim bonum amicitiam. | Et hoc est principium quia est quasi movens, quia aggregat, et est quasi materia | quia est pars admixti. Quoniam esse accidit alicui uni [5] ut habeat principium quasi materiam etiam et quasi movens, sed tamen essentia non est | una, secundum quid igitur est amicitia? Et impossibile est etiam ut | sit lis quae non corrumpatur omnino, cum talis sit natura mali et cum habeat naturam mali. |

[1075b8] |I 198ra| |M 163va| |N 354rb|
55. Anaxagoras autem dicit: bonum est principium quasi movens; intellectus enim movet. | Sed movet propter aliquid. Dixit igitur alium sermonem non sicut videtur; [10] medicina enim est aliqua materia sanitatis. Et impossibile est etiam | non ponere contrarium boni et intellectus. |